Boek 8 Artikel 623 (8:623 BW)

Dit artikel vormt het hart van de regeling voor gevaarlijke stoffen die een zeeschip aan boord heeft. Wie op het moment van de gebeurtenis reder is van het schip waarop de stof zich bevindt, is aansprakelijk voor de schade die door die stof ontstaat. Een fout hoeft daarvoor niet te worden aangetoond. Wie als reder geldt, bepaalt deze afdeling zelf: dat is degene die als eigenaar in het register van teboekstelling staat vermeld, en is het schip nergens te boek gesteld, dan de eigenaar zelf. Wie het schip feitelijk exploiteert is dus niet beslissend.

Één adres, ook bij een reeks feiten

Bestaat de gebeurtenis uit een opeenvolging van feiten met dezelfde oorzaak, dan is degene die bij het eerste feit reder was de aansprakelijke. Dat voorkomt discussie wanneer een schip tijdens een langlopend incident van eigenaar wisselt. De benadeelde hoeft dus niet uit te zoeken op welk moment precies welke schade ontstond.

Wanneer de reder vrijuit gaat

De wet noemt drie ontheffingsgronden, en die zijn smal. De eerste is de klassieke overmachtscategorie: oorlogshandelingen, vijandelijkheden, burgeroorlog, opstand of een natuurgebeuren van uitzonderlijke, onvermijdelijke en onweerstaanbare aard. De tweede is opzettelijk handelen of nalaten van een derde die de schade bewust wilde veroorzaken; de schade moet dan uitsluitend daardoor zijn veroorzaakt, en die derde mag niet behoren tot de ondergeschikten, vertegenwoordigers of lasthebbers van de reder of tot de bemanning. Anderen die de wet van aansprakelijkheid vrijstelt, zoals de loods, hulpverleners en wie preventieve maatregelen neemt, gelden hier wel als derde.

De derde grond raakt de informatieketen. Heeft de afzender of een ander niet voldaan aan zijn plicht de reder over de gevaarlijke aard van de stof in te lichten, en wisten de reder en de mensen om hem heen ook niet en hoefden zij niet te weten dat de stof gevaarlijk was, dan is de reder niet aansprakelijk. In dat geval verschuift de aansprakelijkheid naar de afzender.

Daarnaast kan de reder geheel of gedeeltelijk worden ontheven wanneer hij bewijst dat de schade is veroorzaakt door opzet of schuld van de benadeelde zelf. Die ontheffing werkt alleen tegenover die persoon.

Kanalisatie: wie juist niet aansprakelijk is

De regeling kanaliseert de aansprakelijkheid naar de reder en houdt anderen erbuiten. Niet aansprakelijk zijn onder meer zijn ondergeschikten, vertegenwoordigers en lasthebbers en de bemanning, de loods en anderen die zonder bemanningslid te zijn werk voor het schip doen, hulpverleners die niet tegen een uitdrukkelijk en redelijk verbod in handelen, hulpverleners die op aanwijzing van de overheid optreden, en degenen die preventieve maatregelen nemen. Ook hun ondergeschikten en hulppersonen vallen onder die bescherming.

Die bescherming vervalt bij eigen opzet of bij roekeloos handelen met de wetenschap dat de schade er waarschijnlijk uit zou voortvloeien. Alleen in die gevallen kan de reder ook verhaal op hen nemen, tenzij anders is afgesproken. En alleen bij het niet melden van de gevaarlijke aard van de stof, en waar het gaat om aanspraken uit arbeidsovereenkomst, kan de reder zelf langs een andere weg dan deze afdeling worden aangesproken.

• Leg vast wie op het moment van het eerste feit als reder stond geregistreerd.
• Bewaar de aanmelding van de gevaarlijke aard van de stof; die bepaalt waar de aansprakelijkheid landt.

- Hulpverleners en preventiewerkers zijn in beginsel beschermd; dat maakt ingrijpen mogelijk.

In de praktijk

Op een containerschip ontstaat brand in een lading die als ongevaarlijk was opgegeven maar in werkelijkheid zelfontbrandend materiaal bevatte. Omwonenden en havenbedrijven lijden schade. Zij spreken in beginsel de reder aan, zonder een fout te hoeven aantonen. Kan de reder aantonen dat de gevaarlijke aard nooit is gemeld en dat hij daar ook niet van hoefde te weten, dan verschuift de last naar de afzender. Het bergingsbedrijf dat de brand bestreed en het bedrijf dat de haven schoonmaakte, blijven buiten schot, tenzij zij zelf roekeloos hebben gehandeld.