Boek 8 Artikel 556 (8:556 BW)

Een overeenkomst over hulpverlening wordt zelden aan een vergadertafel gesloten. Zij komt tot stand terwijl een schip op de rotsen ligt, water maakt of stuurloos naar de kust drijft, en de kapitein binnen minuten moet beslissen. Dat is een slechte onderhandelingspositie. Dit artikel geeft de rechter daarom de bevoegdheid om zo'n overeenkomst achteraf geheel of gedeeltelijk te vernietigen of te wijzigen, op verlangen van een van de partijen.

Twee ingangen voor de rechter

De wet geeft de rechter twee ingangen. De eerste is een combinatie: de overeenkomst is tot stand gekomen door misbruik van omstandigheden of onder invloed van het gevaar, en de bedongen voorwaarden zijn onbillijk. De tweede staat op zichzelf: de afgesproken betaling is buitensporig hoog of buitensporig laag in verhouding tot de diensten die werkelijk zijn verleend. Voor die tweede grond hoeft dus niet vast te staan dat er misbruik of gevaar in het spel was.

Die tweezijdigheid is belangrijk. Niet alleen de reder in nood wordt beschermd tegen een berger die van de situatie profiteert; ook een hulpverlener die zich in de haast met een schijntje liet afschepen kan naar de rechter. De maatstaf is telkens de verhouding tussen wat er is beloofd en wat er feitelijk is gedaan.

Wijzigen in plaats van slopen

De rechter hoeft de overeenkomst niet in haar geheel weg te nemen. Hij kan haar gedeeltelijk vernietigen of wijzigen, bijvoorbeeld door alleen het bedrag bij te stellen en de rest van de afspraken in stand te laten. Dat past bij de aard van deze contracten: partijen hebben meestal wel degelijk iets willen afspreken, maar de prijs of een enkele voorwaarde is uit balans geraakt.

Het tweede lid maakt de bepaling dwingend. Een beding waarin partijen deze toetsingsmogelijkheid uitsluiten of inperken, is nietig. Standaardvoorwaarden die de rechter zijn bevoegdheid ontnemen hebben dus geen effect, ook niet als beide partijen professioneel zijn.

• Leg vast wanneer en onder welke omstandigheden de afspraak is gemaakt; die context is het hart van de beoordeling.
• Noteer de werkelijk ingezette middelen, uren en risico's; daarmee wordt de verhouding tot de prijs getoetst.

- Een mondelinge afspraak per marifoon is een overeenkomst en kan op dezelfde manier worden aangetast.

In de praktijk

Een coaster loopt bij opkomend weer aan de grond en de kapitein stemt over de marifoon in met een vast bedrag dat een veelvoud is van wat de operatie normaal kost. Als de sleepboot het schip binnen een half uur en zonder noemenswaardig risico losttrekt, is er ruimte om de prijs door de rechter te laten bijstellen. Andersom kan een berger die in de eerste verwarring akkoord ging met een symbolisch bedrag, en vervolgens twee dagen met drie vaartuigen heeft gewerkt, om aanpassing vragen. Voor beide partijen geldt dat een goed bijgehouden logboek en een tijdlijn van de communicatie de belangrijkste stukken zijn.