Artikel 72 Rv: Ambtshalve onbevoegdverklaring bij absolute onbevoegdheid

Een zaak moet niet alleen bij de goede plaats in het land worden aangebracht, maar ook bij het juiste soort rechter. Dat laatste heet de absolute bevoegdheid. Dit artikel bepaalt dat de rechter zich onbevoegd verklaart als de zaak niet tot zijn absolute bevoegdheid behoort, en dat hij dat zo nodig ambtshalve doet: ook als geen van beide partijen erover is begonnen.

Wat absolute bevoegdheid is

Absolute bevoegdheid gaat over de vraag welk soort gerecht binnen de burgerlijke rechtspraak een zaak mag behandelen: de rechtbank of het gerechtshof. Die verdeling staat, op een enkele uitzondering in de wet na, niet ter vrije keuze van partijen. Zij is van openbare orde en de rechter moet haar bewaken, ook als beide partijen het over de gekozen ingang eens zijn.

Ambtshalve, dus zonder verweer

Het woord ambtshalve is hier bepalend. De rechter wacht niet af of iemand zich op onbevoegdheid beroept; hij toetst zelf. Bij de relatieve bevoegdheid, de vraag welke rechtbank in het land de zaak doet, ligt dat genuanceerder. In dagvaardingszaken luidt de hoofdregel dat de gedaagde zich daarop moet beroepen vóór hij inhoudelijk verweer voert, maar in de zaken die artikel 110 lid 1 Rv noemt kijkt de rechter er ook zonder zo'n verweer naar: vorderingen tot het daar genoemde bedrag, zaken over een individuele arbeidsovereenkomst en de daar aangewezen consumenten- en onroerendezaakzaken. En in verzoekschriftzaken verwijst hij zo nodig uit eigen beweging naar de bevoegde rechter van gelijke rang (artikel 270 lid 1 Rv). Ook bij de relatieve bevoegdheid kan de rechter dus soms ambtshalve optreden; bij de absolute bevoegdheid is dat de hoofdregel.

Wat er daarna gebeurt

Onbevoegdverklaring betekent niet automatisch dat u opnieuw moet beginnen. Is een andere gewone rechter wel bevoegd, dan verwijst de rechter de zaak op grond van artikel 73 Rv naar die rechter, en gelden dezelfde praktische voorschriften als bij de verwijzing tussen kamers: er wordt vermeld hoe partijen moeten verschijnen en welk griffierecht verschuldigd is. Gaat het om verwijzing binnen de rechtbank tussen kantonzaken en andere zaken, dan is artikel 71 Rv de aangewezen bepaling.

Een voorbeeld

Een partij brengt een zaak aan bij het gerechtshof terwijl het geschil in eerste aanleg thuishoort bij de rechtbank. Partijen hebben niet afgesproken de zaak meteen aan het hof voor te leggen, en geen van beiden zegt er iets over; zij willen allebei snel duidelijkheid. Het hof mag daar niet in meegaan: het verklaart zich uit eigen beweging onbevoegd. De zaak moet worden behandeld door het gerecht dat daarvoor is aangewezen.

In de praktijk

Controleer vóór het aanbrengen van uw zaak bij welk gerecht en bij welke kamer zij thuishoort; als hoofdregel kunnen partijen die verdeling niet met een afspraak verleggen. De wet laat daarop twee openingen, en voor allebei is overeenstemming nodig. Gaat het om een voor hoger beroep vatbaar geschil over rechten waarover partijen vrij kunnen beschikken, dan kunnen zij op grond van artikel 329 Rv bij de aanvang van het geding afspreken het meteen aan het gerechtshof voor te leggen. Betreft de zaak uitsluitend rechtsgevolgen waarover partijen vrij mogen bepalen, dan kunnen zij op grond van artikel 96 Rv samen naar een kantonrechter van hun keuze stappen en diens beslissing inroepen, hoe groot of van welke soort het geschil ook is. Merkt u tijdens de procedure dat het niet klopt, dan kan dat het best meteen naar voren worden gebracht. Hoe eerder een onbevoegdheid aan de orde komt, hoe eerder de zaak door verwijzing bij de juiste rechter terechtkomt.