Artikel 1018l Rv: De proceskosten in een collectieve procedure

Een collectieve vordering is een zwaar middel. Zij dwingt een gedaagde tot jarenlang verweer en kan zijn reputatie beschadigen, ook als er uiteindelijk niets van de aantijgingen klopt. Dit artikel geeft de rechter daarom twee bijzondere bevoegdheden op het gebied van de kosten, allebei bedoeld om de verhoudingen eerlijk te houden.

Een hogere kostenveroordeling bij een kansloze zaak

Blijkt summierlijk van de ondeugdelijkheid van de vordering — de zaak is bij eerste kennisneming duidelijk niet houdbaar — dan kan de rechter het salaris van de advocaat van de wederpartij ten laste van de verliezende partij maximaal vervijfvoudigen. Normaal wordt zo'n salaris berekend volgens een vast en vrij bescheiden tarief; hier kan dat dus fors omhoog. De rechter hoeft dat niet te doen, en hij laat het achterwege als de billijkheid zich ertegen verzet.

Het is uitdrukkelijk geen straf voor het verliezen van een zaak. Een vordering kan volstrekt serieus zijn en toch stranden. Het gaat om de gevallen waarin al snel duidelijk is dat er niets in zit, en waarin de procedure dus vooral druk uitoefent in plaats van recht zoekt.

Ruimere kosten bij een schadeafwikkeling

Bij een uitspraak waarin de rechter een collectieve schadeafwikkeling vaststelt, hoort altijd een beslissing over de kosten. Daarbij kan hij afwijken van het gewone forfaitaire stelsel en de in het ongelijk gestelde partij desgevorderd veroordelen in redelijke en evenredige gerechtskosten en andere kosten van de winnende partij, tenzij de billijkheid zich daartegen verzet.

Dat werkt beide kanten op. Wint de belangenbehartiger, dan kan zij haar werkelijke kosten voor een groot deel vergoed krijgen, wat de financiering van dit soort zaken haalbaar maakt. Wint de gedaagde, dan kan hij meer terugkrijgen dan het karige gewone tarief. De woorden "redelijk en evenredig" begrenzen dat wel: het gaat niet om elke rekening die is ingediend, maar om wat in verhouding staat tot de zaak.

Een voorbeeld

Een organisatie stelt een collectieve vordering in tegen een onderneming op basis van beweringen die al bij de eerste toets niet te onderbouwen blijken. De rechter wijst de vordering af en veroordeelt de organisatie in de kosten, waarbij hij het advocaatsalaris vermenigvuldigt omdat de zaak evident kansloos was. In een andere zaak wordt na een lange procedure wél een schadeafwikkeling vastgesteld; de onderneming wordt dan veroordeeld in de daadwerkelijk gemaakte, redelijke kosten van de belangenbehartiger.

In de praktijk

Voor een organisatie die overweegt te procederen, is dit een reden om de zaak vooraf streng te toetsen. Een dun dossier kan uitmonden in een kostenveroordeling die veel hoger is dan gebruikelijk, en die komt uiteindelijk ten laste van het vermogen waarmee zij de gedupeerden wilde helpen.

Voor een gedaagde is het goed te weten dat verweer voeren tegen een kansloze collectieve vordering niet automatisch betekent dat hij zijn eigen advocaatkosten kwijt is. Vorder de kosten wel uitdrukkelijk en onderbouw ze; de ruimere veroordeling bij een schadeafwikkeling wordt alleen gegeven als erom is gevraagd.