Artikel 43 Rechtsvordering (43 Rv)

Het openbaar ministerie is in civiele zaken meestal niet zelf betrokken, maar in de gevallen die de wet aanwijst kan het wel degelijk zelf een vordering instellen of als wederpartij optreden. Dit artikel zegt wat er dan geldt. Het uitgangspunt is dat zo'n zaak wordt ingeleid en behandeld als iedere andere civiele zaak; alleen op de punten die het artikel zelf noemt, gaat het anders.

Gewone regels, met een paar afwijkingen

Procedeert het openbaar ministerie als partij, dan gelden dezelfde voorschriften als voor elke andere eiser of verzoeker. Er is geen aparte procesvorm. Wie tegenover het OM komt te staan, krijgt dus een gewone dagvaarding of een gewoon verzoekschrift, met dezelfde termijnen, dezelfde behandeling op de rol en dezelfde bewijsregels. De afwijkingen in dit artikel zijn beperkt en gaan over vertegenwoordiging, over het instellen van rechtsmiddelen en over de kosten.

Zonder advocaat, behalve bij de Hoge Raad

Een gewone partij heeft bij de rechtbank een advocaat nodig; alleen in kantonzaken mag u in persoon procederen. Voor het openbaar ministerie geldt die verplichting niet: het treedt zelf op, ook bij de rechtbank en het gerechtshof. Eén uitzondering blijft staan. In cassatie moet ook het OM zich laten vertegenwoordigen door een advocaat bij de Hoge Raad. Dat is een aparte bevoegdheid die maar een beperkte groep advocaten heeft.

Wie stelt hoger beroep of cassatie in

Het derde lid beantwoordt een vraag die in de praktijk gemakkelijk misgaat: welk parket is de wederpartij als er een rechtsmiddel wordt ingesteld? Het rechtsmiddel wordt ingesteld door, en gericht tegen, de ambtenaar van het openbaar ministerie die verbonden is aan het gerecht waar de bestreden uitspraak vandaan komt. U richt uw dagvaarding in hoger beroep dus tegen het parket bij de rechtbank waar de zaak is behandeld, niet tegen het parket bij het gerechtshof.

Daarna verschuift het. Bij de verdere behandeling in hoger beroep neemt de ambtenaar van het openbaar ministerie bij het college dat het beroep behandelt de plaats van zijn collega in. In cassatie gebeurt dat juist niet: daar blijft het parket bij het gerecht dat de bestreden beslissing gaf als partij optreden. De procureur-generaal bij de Hoge Raad heeft daarnaast zijn eigen, onafhankelijke rol en is dus iets anders dan de partij aan de overkant.

De kosten komen op naam van de Staat

Wordt over de proceskosten beslist, dan wordt die beslissing ten aanzien van het openbaar ministerie op naam van de Staat genomen. Dat is meer dan een formaliteit. Wie een kostenveroordeling wil innen, moet weten wie de schuldenaar is en aan wie de deurwaarder de uitspraak moet betekenen. Dat is dan de Staat, en voor de betekening aan de Staat geldt de bijzondere regel van artikel 48 Rv.

Een voorbeeld. In een zaak over een inschrijving in de registers van de burgerlijke stand treedt het openbaar ministerie op als partij. Het parket bij de rechtbank voert de zaak zelf, zonder advocaat. De rechtbank wijst de vordering af en beslist over de kosten; die beslissing luidt op naam van de Staat. Wil het OM verder, dan stelt het parket bij de rechtbank het hoger beroep in, waarna het parket bij het hof de behandeling overneemt.

In de praktijk

Staat u tegenover het openbaar ministerie in een civiele zaak, houd dan drie dingen vast. Reken op een gewone procedure met gewone termijnen. Verbaas u niet als er aan de andere kant geen advocaat zit, want dat mag hier. En let bij een rechtsmiddel scherp op tegen welk parket u dat richt: een beroep dat tegen de verkeerde partij is ingesteld kost tijd, en in een beroepstermijn is die er zelden.