Artikel 1011a Rechtsvordering (1011a Rv)

Naast de Europese route bestaat er een tweede weg voor teruggave van cultuurgoederen, die verder reikt dan Europa. Zij berust op de Erfgoedwet, waarmee Nederland uitvoering geeft aan het Unesco-verdrag van 1970 over de bescherming van cultuurgoederen. Artikel 1011a Rv bepaalt tegen wie zo'n vordering wordt ingesteld en welke stukken op straffe van nietigheid met de dagvaarding moeten worden betekend.

Tegen wie en bij welke rechter

Als gedaagde wijst het artikel de bezitter van het cultuurgoed aan; ontbreekt een bezitter, dan wordt de houder gedagvaard. Bij welk gerecht de dagvaarding moet worden uitgebracht, beantwoordt de wettekst met een verwijzing: het is de rechter die volgens de bevoegdheidsbepalingen van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering de zaak mag behandelen. De zaak wordt ingeleid met een dagvaarding en eindigt in een vonnis. De materiële grondslag voor de teruggave staat niet in dit artikel, maar in artikel 6.7 van de Erfgoedwet.

De beschrijving van het voorwerp

Met de dagvaarding moet een document worden betekend waarin het voorwerp wordt beschreven. Uit dat document moet blijken dat het voorwerp een cultuurgoed is in de zin van artikel 6.1, onder c, van de Erfgoedwet, en daarmee van wezenlijk belang voor het cultureel erfgoed van de verdragsstaat waaruit het afkomstig is. Het document moet dus zowel de identiteit van het voorwerp vastleggen als de betekenis ervan voor die staat onderbouwen.

De verklaring van de verdragsstaat

Het tweede stuk komt van de staat waaruit het cultuurgoed afkomstig is. Die verklaart een van twee dingen. Ofwel het voorwerp is buiten zijn grondgebied geraakt in strijd met zijn regels over uitvoer en eigendomsoverdracht, regels die hij in lijn met de doelstellingen van het Unesco-verdrag heeft vastgesteld. Ofwel het voorwerp is in dat land ontvreemd. Beide gevallen geven toegang tot deze vordering.

Nietigheid bij ontbreken

De sanctie is uitdrukkelijk in de wet opgenomen: zonder deze stukken is de dagvaarding nietig. Beide stukken moeten tegelijk met de dagvaarding worden betekend. Voor de eiser betekent dit dat de verklaring van de verdragsstaat en de beschrijving klaar moeten liggen voordat de dagvaarding uitgaat. De aangesprokene ontvangt zo bij het begin van de procedure de stukken waarop de vordering berust.

Een voorbeeld. Een verdragsstaat buiten Europa herkent in een Nederlandse collectie een grafvondst die bij een illegale opgraving is verdwenen. Hij dagvaardt de bezitter en betekent daarbij een beschrijving met foto's, waaruit het belang voor het nationale erfgoed blijkt, plus een verklaring dat het stuk in strijd met de uitvoerregels is uitgevoerd.

In de praktijk

Voor musea, handelaren en verzamelaars is het van belang de herkomst van verwervingen te onderzoeken en de documentatie daarvan te bewaren. Bij een vordering vormt die documentatie het materiaal waarmee zij hun positie kunnen onderbouwen.

Voor de aangesproken partij zijn twee vragen van belang: of de vereiste stukken met de dagvaarding zijn betekend, en of de verklaring de gestelde onrechtmatige uitvoer of ontvreemding inhoudelijk dekt. Deze vordering kan niet alleen door de verdragsstaat worden ingesteld, maar ook door de rechthebbende op het cultuurgoed; artikel 1011c Rv legt de kosten van de uitvoering van een toewijzend vonnis bij degene die de vordering heeft ingesteld.