Artikel 108 Rv: Het forumkeuzebeding en de grenzen daarvan

In veel contracten staat een zin waarin een bepaalde rechtbank wordt aangewezen voor geschillen. Dit artikel bepaalt wanneer zo'n afspraak werkt, wanneer zij juist geen enkel gevolg heeft en hoe zij moet worden bewezen. Dat is belangrijk, want een geldige keuze sluit alle andere rechters uit.

Wat een geldige keuze doet

Hebben partijen voor geschillen uit een bepaalde rechtsverhouding een rechter aangewezen, en gaat het om een verhouding die zij zelf mogen regelen, dan is die rechter bij uitsluiting bevoegd, tenzij uit hun afspraak iets anders volgt. Alle andere bevoegdheidsregels wijken dan. Partijen kunnen de keuze ook zwakker formuleren, bijvoorbeeld als extra mogelijkheid naast de gewone rechter; dat moet dan wel uit de afspraak blijken.

Wanneer het beding geen gevolg heeft

De wet beschermt de zwakkere partij. Een keuzebeding werkt niet in vier situaties: als de vordering ten hoogste € 25.000 beloopt, bij een individuele arbeidsovereenkomst, in de consumentenzaken van artikel 101 Rv en bij de huur van woonruimte en beschermde bedrijfsruimte uit de tweede zin van artikel 103 Rv.

Het tweede lid kent op die regel twee uitzonderingen. Onder a gaat het om het moment van de afspraak: een aanwijzing van de rechter die partijen pas maken wanneer het geschil al bestaat, bijvoorbeeld in een briefwisseling over de aanpak van het conflict of in een vaststellingsovereenkomst, heeft ook in deze zaken gewoon gevolg. Onder b gaat het om de vraag wie van het beding gebruikmaakt: de werknemer, de partij die niet handelt in de uitoefening van beroep of bedrijf en de huurder mogen zich tot de aangewezen rechter wenden als zij dat willen. De wederpartij kan hen daar niet heen dwingen, maar kan ook niet bezwaren dat zij daar zelf heen gaan. De bescherming werkt dus maar één kant op.

Een voorbeeld. In de algemene voorwaarden van een telecomaanbieder staat dat geschillen worden voorgelegd aan de rechtbank van zijn vestigingsplaats. Een klant met een vordering van enkele honderden euro's is daar niet aan gebonden en kan gewoon naar de rechter van zijn eigen woonplaats. Andersom kan de aanbieder de klant niet op grond van dat beding naar zijn eigen stad halen.

Hoe het wordt bewezen

De afspraak moet blijken uit een geschrift. Voldoende is een stuk waarin het beding staat, of een stuk dat verwijst naar algemene voorwaarden waarin het beding is opgenomen, mits de wederpartij dat stuk uitdrukkelijk of stilzwijgend heeft aanvaard. Een mondelinge afspraak is dus niet genoeg, maar een opdrachtbevestiging met een verwijzing naar de voorwaarden kan voldoende zijn.

Losgekoppeld van het contract

Een keuze voor een bepaalde rechter wordt beschouwd en beoordeeld als een afzonderlijke overeenkomst. Dat heeft een praktisch gevolg: de aangewezen rechter mag zelf oordelen over de geldigheid van het contract waarin het beding staat of waarop het ziet. Wie de hele overeenkomst aanvecht, kan zich er dus niet mee redden dat daarmee ook het keuzebeding zou zijn weggevallen.

In de praktijk

• Ondernemers onderling: neem het beding op in de offerte of de overeenkomst zelf en zorg dat de voorwaarden aantoonbaar zijn aanvaard.
• Particulieren: laat u niet afschrikken door een zin over een verre rechtbank; in de beschermde gevallen heeft die zin geen gevolg.
• Bij een lopend geschil: een afspraak over de rechter die u ná het ontstaan van het conflict maakt, heeft ook in de beschermde gevallen gevolg.