Artikel 196 Rechtsvordering (196 Rv)

Soms wilt u bewijs veiligstellen of uw positie inschatten voordat u een procedure begint. Een getuige is oud, een gebouw wordt gesloopt, of u weet simpelweg nog niet of uw zaak sterk genoeg is om te beginnen. Artikel 196 Rv maakt dat mogelijk. Een belanghebbende kan de rechter vragen om een of meer voorlopige bewijsverrichtingen te bevelen: getuigen horen, een deskundige inschakelen, een plaats laten opnemen of gegevens laten verstrekken.

Het moment

Het eerste lid noemt twee situaties. De eerste is dat er nog helemaal geen zaak aanhangig is. De tweede is dat het geding wel al aanhangig is gemaakt, bijvoorbeeld doordat de dagvaarding is uitgebracht, maar dat de zaak nog niet op de rol is ingeschreven. In beide gevallen is er nog geen rechter die de hoofdzaak behandelt, en daarom loopt het verzoek via deze afzonderlijke weg. Staat de zaak eenmaal op de rol, dan wordt om bewijsverrichtingen gevraagd bij de rechter die de zaak behandelt, binnen de lopende procedure.

De wederpartij en andere belanghebbenden kunnen op hun beurt ook om voorlopige bewijsverrichtingen vragen. De rechter kan die verzoeken dan samen behandelen, wat tijd en kosten scheelt en voorkomt dat er twee losse onderzoeken naast elkaar lopen.

Toewijzen is de hoofdregel

De wet is hier royaal: de rechter wijst het verzoek toe, tenzij zich een van de gronden voordoet om het te weigeren. U hoeft dus niet aan te tonen dat uw zaak kansrijk is, en de rechter beoordeelt in dit stadium niet wie er gelijk heeft.

• Onvoldoende bepaald. Is de informatie die u verlangt te vaag omschreven, dan komt er geen bevel.
• Onvoldoende belang. Levert de verrichting niets op voor uw positie, dan houdt het op.
• Strijd met de goede procesorde. Bijvoorbeeld een verzoek dat de gang van zaken onnodig doorkruist.
• Misbruik van bevoegdheid. Wie het middel gebruikt om de ander te belasten of onder druk te zetten in plaats van om bewijs te verzamelen, vangt bot.

- Andere gewichtige redenen. Een restcategorie voor zwaarwegende belangen die zich tegen de verrichting verzetten.

Een voorbeeld

Een woningeigenaar ziet scheuren ontstaan tijdens de bouwwerkzaamheden op het naburige perceel. Hij weet nog niet of hij de aannemer of de opdrachtgever moet aanspreken en of de schade van de werkzaamheden komt. Hij verzoekt om een voorlopig deskundigenbericht, zodat een bouwkundige de toestand vastlegt nu de bouwput er nog ligt. Het verzoek is concreet en hij heeft er belang bij dat de toestand wordt vastgelegd zolang die nog zichtbaar is; geen van de weigeringsgronden doet zich voor, dus de rechter wijst het toe.

In de praktijk

Voorlopige bewijsverrichtingen worden veel gebruikt. Zij geven inzicht in de bewijspositie voordat de kosten van een volledige procedure worden gemaakt, en de uitkomst kan een basis zijn voor overleg over een regeling. Omschrijf wel precies wat u wilt onderzoeken of laten verklaren, en wacht niet te lang: bewijs dat verdwijnt, komt niet terug.