Artikel 165 Rechtsvordering (165 Rv)

Artikel 165 Rv begint met een plicht: wie op wettige wijze is opgeroepen, moet getuigenis afleggen. Dat is geen uitnodiging waar u vrijblijvend op ingaat. Op die plicht bestaan twee uitzonderingen: een kring van naasten en van geheimhouders mag zich geheel verschonen, en iedere getuige mag een afzonderlijke vraag weigeren te beantwoorden als hij zichzelf of een naaste daarmee blootstelt aan strafvervolging.

De plicht om te komen en te verklaren

De plicht omvat drie dingen: verschijnen, de eed of belofte afleggen, en naar waarheid antwoorden. Wie zonder geldige reden wegblijft, kan daartoe worden genoodzaakt, en wie onder ede bewust liegt, begaat een misdrijf. Het is dus geen kwestie van beleefdheid maar van een wettelijke verplichting, ook als u met geen van beide partijen iets te maken wilt hebben.

Wie zich mag verschonen

De eerste groep bestaat uit naasten van een partij: de echtgenoot en de vroegere echtgenoot, de geregistreerde partner en de vroegere geregistreerde partner, de levensgezel en de vroegere levensgezel, en de bloed- of aanverwanten tot en met de tweede graad, ook die van de partner van een partij. Denk aan ouders, kinderen, broers en zussen, en grootouders.

De gedachte erachter is dat niemand gedwongen moet worden te kiezen tussen de waarheid en zijn naaste familie. Deze uitzondering vervalt wel als de partij niet voor zichzelf procedeert maar in een bepaalde hoedanigheid, bijvoorbeeld als bewindvoerder of als bestuurder namens een ander; dan gaat het geschil immers niet over de familieverhouding.

De tweede groep zijn zij die uit hoofde van hun ambt, beroep of betrekking tot geheimhouding verplicht zijn, voor zover het gaat om wat hun in die hoedanigheid is toevertrouwd. Dat zijn onder meer de advocaat, de arts, de notaris en de geestelijke. Hun verschoningsrecht beschermt niet henzelf maar degene die zich tot hen wendde: iemand moet vrijuit kunnen spreken met zijn arts of advocaat zonder te vrezen dat het later in een rechtszaal terechtkomt.

Het verschoningsrecht per vraag

Het derde lid geeft iedere getuige een smallere bescherming. U mag weigeren een concrete vraag te beantwoorden als u daarmee uzelf, uw partner of vroegere partner, of uw naaste bloed- of aanverwanten zou blootstellen aan het gevaar van een veroordeling voor een misdrijf. Dit is geen recht om weg te blijven: u komt, u legt de eed af, en u beroept u vervolgens op deze grond bij de vraag die het betreft.

Een voorbeeld

In een geschil over een schade wordt de broer van de gedaagde opgeroepen. Hij kan zich als naaste verwant van de plicht verschonen en hoeft dus helemaal niet te verklaren. Wordt daarnaast een buurman gehoord en zou een eerlijk antwoord op één vraag betekenen dat hij zichzelf beschuldigt van een misdrijf, dan mag hij juist die vraag weigeren, maar moet hij de overige vragen gewoon beantwoorden.

In de praktijk

Krijgt u een oproep als getuige, ga dan eerst na of u tot de kring van naasten behoort of een beroepsgeheim heeft. Ook dan verschijnt u in beginsel: het tweede lid ontslaat u van het verklaren, niet van het komen, en pas ter zitting kan de rechter beoordelen of uw beroep opgaat. Wegblijven wordt niet als vergissing behandeld: het kan u een veroordeling in de vergeefs gemaakte kosten opleveren (artikel 178 Rv), en bent u bij exploot opgeroepen, dan kan de rechter u laten voorleiden (artikel 172 Rv).

Wilt u zich verschonen, doe dat dan op de zitting en zeg waarop u dat baseert. De rechter beoordeelt of het beroep opgaat. Onderhands afspreken met een partij dat u maar niet komt, is geen optie en kan de zaak van die partij juist schaden.