- De rechter kan op vordering van een der partijen de wederpartij veroordelen tot betaling van een geldsom, dwangsom genaamd, voor het geval dat aan de hoofdveroordeling niet wordt voldaan, onverminderd het recht op schadevergoeding indien daartoe gronden zijn. Een dwangsom kan echter niet worden opgelegd in geval van een veroordeling tot betaling van een geldsom.
- De dwangsom kan ook voor het eerst in verzet of in hoger beroep worden gevorderd.
- De dwangsom kan niet worden verbeurd vóór de betekening van de uitspraak waarbij zij is vastgesteld.
- De rechter kan bepalen dat de veroordeelde pas na verloop van een zekere termijn de dwangsom zal kunnen verbeuren.
←
Terug 600 · De gronden voor ontslag uit de gijzeling
Verder 611b · De vorm en het maximum van de dwangsom
→
Artikel 611a Rechtsvordering (611a Rv)
Het opleggen van een dwangsom bij een veroordeling
Wettekst
Toelichting
De dwangsom is het meest gebruikte drukmiddel van het burgerlijk procesrecht. Artikel 611a Rv maakt het mogelijk. Vraagt een procespartij erom, dan mag de rechter aan de veroordeling een bedrag koppelen dat de tegenpartij moet betalen zodra zij niet doet wat haar is opgelegd. Dat bedrag is geen schadevergoeding maar een prikkel; recht op schadevergoeding blijft daarnaast bestaan als daarvoor gronden zijn.
Alleen op vordering, en niet bij een geldveroordeling
De rechter legt een dwangsom niet uit zichzelf op. Een van de partijen moet erom vragen. Wie een veroordeling wil die echt wordt nageleefd, moet de dwangsom dus uitdrukkelijk vorderen. Een bedrag erbij noemen is gebruikelijk, maar de wet eist het niet: de hoogte en de vorm stelt de rechter zelf vast, en aan het gevraagde bedrag is hij niet gebonden.
Daar staat één belangrijke uitzondering tegenover: bij een veroordeling tot betaling van een geldsom kan geen dwangsom worden opgelegd. De achtergrond is dat een geldvordering al zijn eigen uitvoeringsweg heeft, namelijk beslag en executie, en dat de wettelijke rente daar de vertragingsschade dekt. Wie alleen geld te vorderen heeft, heeft aan de dwangsom dus niets.
Het onderscheid is scherper dan het lijkt. Een veroordeling om een administratie af te geven, een verbod om een handelsnaam te gebruiken, een gebod om een ontruiming ongedaan te maken of om informatie te verstrekken: dat zijn geen geldveroordelingen en daar kan een dwangsom bij. Wordt in dezelfde uitspraak ook een bedrag toegewezen, dan blijft de dwangsom daarop buiten beeld.
Ook later in de procedure te vorderen
Het tweede lid geeft ruimte in de tijd. Wie in eerste aanleg geen dwangsom heeft gevraagd, mag dat alsnog doen in verzet, en ook in hoger beroep mag de vordering voor het eerst worden ingesteld. Wie in eerste aanleg zijn zaak won maar merkt dat de wederpartij zich niets van de uitspraak aantrekt, kan de dwangsom dus alsnog vragen als de zaak toch al aan de rechter wordt voorgelegd. Het is geen vordering die je alleen bij de start kunt instellen.
Vanaf wanneer de dwangsom loopt
Het derde lid stelt een harde ondergrens: vóór de betekening van de uitspraak waarin de dwangsom is vastgesteld, kan zij niet worden verbeurd. De veroordeelde moet het stuk dus eerst officieel via de deurwaarder hebben ontvangen. Dat betekent voor de winnende partij dat stilzitten na de uitspraak geld kost: zonder betekening loopt er niets.
Daarnaast mag de rechter volgens het vierde lid bepalen dat de dwangsom pas na een zekere termijn kan gaan lopen. Zo'n respijttermijn geeft de veroordeelde de gelegenheid het nodige te regelen. Bij een veroordeling die tijd kost - een verbouwing terugdraaien, een systeem aanpassen - is dat redelijk; bij een verbod dat men eenvoudig kan naleven, meestal niet.
Een voorbeeld
Een leverancier wordt veroordeeld om binnen een bepaalde tijd bedrijfsgegevens terug te geven, op straffe van een dwangsom. De uitspraak wordt de volgende dag betekend. Geeft hij de gegevens daarna niet terug, dan gaat de dwangsom lopen. Had de rechter een respijttermijn bepaald, dan begint het pas te tellen als die is verstreken.
In de praktijk
Voor de eisende partij is de volgorde bepalend: dwangsom vorderen, uitspraak laten betekenen, en pas daarna de naleving in de gaten houden.
Voor de veroordeelde is de betekening het startsein. Vanaf dat moment kost elke dag of elke overtreding geld, en dat loopt door tot hij doet wat de uitspraak van hem verlangt. De hoogte en de vorm van de dwangsom volgen uit artikel 611b Rv; is naleving onmogelijk geworden, dan biedt artikel 611d Rv een weg terug naar de rechter.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Dwangsom bij terugbetaling van de koopsom?
Een partij was veroordeeld mee te werken aan teruglevering van een bedrijfsruimte tegen terugbetaling van de koopsom, op straffe van een dwangsom. In cassatie werd geklaagd dat dit in strijd is met de regel dat aan een veroordeling tot betaling van een geldsom geen dwangsom mag worden verbonden. De Hoge Raad oordeelt dat die uitzondering alleen is geschreven voor gevallen waarin de schuldeiser de betaling ook langs de gewone weg kan afdwingen, dus door rechtstreekse executie zonder medewerking van de schuldenaar. Omdat de koopsom hier alleen bij gelijktijdige teruglevering kon worden terugontvangen, mocht de dwangsom worden opgelegd.
-
Dwangsom aanpassen in hoger beroep
De vraag was wat de rechter in hoger beroep met een in eerste aanleg opgelegde dwangsom kan doen als hij de hoofdveroordeling in stand laat. De Hoge Raad overweegt dat de appelrechter de dwangsom dan kan verminderen, verhogen of geheel afwijzen. Bij vermindering blijft de dwangsom tot het verminderde bedrag verbeurd over de periode tussen de betekening van de uitspraak in eerste aanleg en die van de uitspraak in hoger beroep. Het hof had dus niet mogen aannemen dat het vonnis voor het verleden niet kon worden bekrachtigd.
-
Dwangsom bij naleving van noodwegvoorwaarden?
Aan het gebruik van een door de rechter aangewezen noodweg waren voorwaarden verbonden die ook door huurders en gebruikers van het ingesloten erf moesten worden nageleefd. De Hoge Raad oordeelt dat of er voorwaarden aan de aanwijzing van een noodweg moeten worden verbonden, en zo ja welke, afhangt van de afweging tussen het belang van het ingesloten erf en het belang van het bezwaarde erf. Aan de veroordeling tot naleving mag een dwangsom worden verbonden; wie voor nakoming de medewerking van anderen nodig heeft, moet redelijkerwijs al het mogelijke doen om die medewerking te verkrijgen. Van onmogelijkheid tot nakoming is pas sprake als de dwangsom als dwangmiddel haar zin verliest.
-
Wat is een hoofdveroordeling?
In een geschil over een dwangsom op een verplichting tot zekerheidstelling zet de Hoge Raad de regeling uiteen. De rechter kan, tenzij uit de wet of de aard van de zaak anders volgt en mits dit wordt gevorderd, zijn vonnis uitvoerbaar bij voorraad verklaren; hij kan daaraan de voorwaarde verbinden dat zekerheid wordt gesteld. Het gevolg is dat het instellen van verzet, hoger beroep of cassatie de tenuitvoerlegging niet schorst. Is de voorwaarde van zekerheidstelling gesteld, dan is het vonnis pas uitvoerbaar bij voorraad als die zekerheid is gesteld; gebeurt dat niet, dan schorst het aanwenden van een rechtsmiddel de tenuitvoerlegging wel.
-
Mag de rechter zelf een dwangsom opleggen?
In een cassatie in het belang der wet ging het om de vraag of de rechter uit eigen beweging een dwangsom aan een omgangs- of zorgregeling mag verbinden. De Hoge Raad stelde vast dat de wet bij geschillen over de gezamenlijke uitoefening van het gezag weliswaar spreekt over het 'desverzocht en ook ambtshalve' opleggen van een door de wet toegelaten dwangmiddel, maar dat de wetgever daarmee geen nieuwe sanctiemogelijkheden heeft willen scheppen en heeft verwezen naar de bestaande dwangmiddelen. Ook binnen deze geschillenregeling geldt dus dat de rechter alleen een dwangsom kan opleggen als een partij daarom heeft verzocht.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.