Artikel 16 Rv: De samenstelling van de kamers bij het gerechtshof

De samenstelling van de kamers bij het gerechtshof

Bij het gerechtshof worden zaken, behoudens in de wet genoemde uitzonderingen, behandeld en beslist door een meervoudige kamer, bestaande uit drie raadsheren.
Tenzij de zaak in eerste aanleg door een meervoudige kamer is beslist, kan de meervoudige kamer naar een enkelvoudige kamer verwijzen de zaken die aanhangig zijn gemaakt ingevolge het bij of krachtens Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek bepaalde en die naar haar oordeel daarvoor geschikt zijn.
Indien de verwezen zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één raadsheer, wijst zij deze terug naar de meervoudige kamer.
Verwijzing of terugwijzing kan geschieden in elke stand van de procedure. De behandeling van een verwezen of teruggewezen zaak wordt voortgezet in de stand waarin zij zich bevindt.
De meervoudige kamer kan bepalen dat de behandeling geheel of gedeeltelijk zal geschieden door een zoveel als mogelijk uit haar midden aangewezen rechter-commissaris. De raadsheer- commissaris oefent daarbij de bevoegdheden uit, aan het gerechtshof toegekend.

Toelichting

In hoger beroep is het uitgangspunt precies omgekeerd aan dat bij de rechtbank. Waar de rechtbank in beginsel met één rechter werkt, behandelt het gerechtshof zaken met drie raadsheren, tenzij de wet iets anders bepaalt. Zo heet een rechter bij het hof: raadsheer, ook als het om een vrouw gaat. De gedachte is dat een zaak die al door een rechter is beoordeeld, in tweede instantie door meer ogen wordt bekeken. Het artikel regelt daarnaast wanneer daarvan mag worden afgeweken.

Verwijzing naar één raadsheer

Voor een deel van de zaken mag het hof toch met één raadsheer volstaan. Dat kan alleen bij zaken die op het familierecht van het Burgerlijk Wetboek berusten en die zich daar naar het oordeel van de meervoudige kamer voor lenen. Er geldt bovendien een harde beperking: is de zaak in eerste aanleg al door een meervoudige kamer beslist, dan is verwijzing naar één raadsheer uitgesloten. Wat beneden met drie rechters is behandeld, wordt in hoger beroep niet lichter opgetuigd.

En weer terug

De enkelvoudige kamer houdt zelf de sleutel in handen. Vindt de raadsheer dat de zaak toch niet geschikt is om alleen te worden behandeld en beslist, dan wijst hij haar terug naar de meervoudige kamer. Er is dus geen weg terug afgesneden als tijdens de behandeling blijkt dat de zaak zwaarder is dan gedacht.

Elk moment. Verwijzen en terugwijzen kan in elke stand van de procedure.
Geen herstart. De zaak gaat verder in de stand waarin zij zich bevindt; wat al is gewisseld of behandeld blijft gelden.

- Geen partijkeuze. De beslissing ligt bij het hof zelf. Partijen kunnen er wel om vragen, maar hebben er geen recht op.

De raadsheer-commissaris

De meervoudige kamer mag de behandeling geheel of gedeeltelijk laten doen door een raadsheer-commissaris, die zoveel mogelijk uit haar eigen midden wordt aangewezen. Die raadsheer oefent daarbij de bevoegdheden uit die aan het gerechtshof toekomen. Dat is praktisch bij het horen van getuigen, een plaatsopneming of een regiezitting: één raadsheer verricht het werk, waarna de kamer als geheel beslist. Voor partijen betekent het dat zij niet steeds drie raadsheren tegenover zich hebben, terwijl de uitspraak wel van de voltallige kamer komt.

Een voorbeeld

Een geschil over een omgangsregeling is bij de rechtbank door één rechter beslist. In hoger beroep komt de zaak bij het hof binnen bij een kamer van drie raadsheren. Omdat het om een overzichtelijke familiezaak gaat, kan die kamer haar naar één raadsheer verwijzen. Blijkt bij de mondelinge behandeling dat er een principiële vraag onder ligt, dan gaat de zaak terug naar drie raadsheren, zonder dat de procedure opnieuw begint.

In de praktijk

Voor partijen is dit vooral van belang voor de planning en de verwachtingen. Drie raadsheren inroosteren kost tijd; een enkelvoudige behandeling gaat doorgaans sneller. De samenstelling zegt niets over de uitkomst en levert op zichzelf geen grond voor cassatie op, zolang de wettelijke regels zijn gevolgd.

Wie meent dat zijn zaak juist door drie raadsheren moet worden bekeken, kan dat gemotiveerd onder de aandacht brengen, het liefst vroeg in de procedure. Het hof weegt daarbij de aard van de zaak, het belang en de vraag hoe de zaak in eerste aanleg is behandeld.

Redactionele toelichting . Geen juridisch advies.

Relevante jurisprudentie

Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.

Zitting bij een enkele raadsheer in een meervoudige zaak?

Hoge Raad · 2017-12-22 · ECLI:NL:HR:2017:3264

De vraag was of in een zaak die door drie rechters wordt beslist de mondelinge behandeling mag plaatsvinden ten overstaan van slechts een van hen. De Hoge Raad overweegt dat art. 279 lid 1 Rv en art. 361 lid 1 Rv inhouden dat de rechter na indiening van het verzoekschrift dag en uur bepaalt waarop de behandeling aanvangt, en dat daarin besloten ligt dat in een verzoekschriftprocedure, in eerste aanleg en in hoger beroep en behoudens uitzonderingen, een mondelinge behandeling behoort plaats te vinden. Vervolgens zet de Hoge Raad de doelen van die behandeling uiteen en onder welke bijzondere omstandigheden een zitting voor een enkele rechter aanvaardbaar kan zijn.
Arrest gewezen door een vertrokken raadsheer

Hoge Raad · 2019-12-13 · ECLI:NL:HR:2019:1940

Na navraag bij het hof bleek dat een tussenarrest was gewezen nadat een van de drie raadsheren was vertrokken (gedefungeerd). De Hoge Raad oordeelt dat het tussenarrest op grond van artikel 6 lid 2 Wet RO in verbinding met artikel 16 lid 1 Rv op straffe van nietigheid door drie raadsheren moest worden gewezen. Omdat de vertrokken raadsheer niet meer als raadsheer gold, is het tussenarrest nietig, en kan ook het daarop voortbouwende eindarrest niet in stand blijven.
Raadsheer-commissaris en het verschoningsincident

Hoge Raad · 2025-01-31 · ECLI:NL:HR:2025:162

Een getuige beriep zich op een verschoningsrecht; de raadsheer-commissaris verwees de beslissing daarover naar de meervoudige kamer, die besliste zonder de getuige ten overstaan van haar te horen. De Hoge Raad oordeelt dat in zo'n incident de hoofdregel geldt dat wordt beslist door de rechters ten overstaan van wie de standpunten zijn toegelicht, en dat art. 155 Rv hier geen afwijking rechtvaardigt: die bepaling bevat een specifieke regeling voor de waardering van bewijs na getuigenverhoren, en daarvan is in een verschoningsrechtincident geen sprake.

Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.

Wettekst