Artikel 173 Rv: Gijzeling van de getuige die weigert te verklaren

Artikel 173 Rv geeft de rechter een dwangmiddel voor het geval dat een getuige zijn verklaring niet wil afleggen. Op verzoek van de belanghebbende partij kan worden bevolen dat de getuige in gijzeling wordt gesteld totdat hij alsnog aan zijn verplichting voldoet. Die gijzeling gaat op kosten van de verzoekende partij en kan hoogstens een jaar duren.

Wanneer gijzeling in beeld komt

Het gaat om weigeren te verklaren, niet om wegblijven. Voor de getuige die niet verschijnt, is er artikel 172 Rv. Deze bepaling ziet op iemand die er wél is en die toch niet aan zijn getuigplicht voldoet, zonder dat hij zich op een verschoningsrecht kan beroepen. Dat de eed of de belofte al is afgelegd, is daarvoor geen voorwaarde: artikel 178 Rv zet het weigeren van de eed naast het weigeren van de verklaring, en ook wie de eed weigert voldoet dus niet aan zijn verplichting.

Er is één harde uitzondering: het middel kan niet worden ingezet tegen een partij die als getuige wordt gehoord. Voor haar geldt artikel 164 Rv, dat aan zwijgen een ander gevolg verbindt: de rechter mag daaruit de gevolgtrekking maken die hem geraden lijkt, en dat werkt in de zaak zelf door.

Wie het initiatief heeft

De rechter beveelt de gijzeling niet uit zichzelf. De wettekst spreekt van een verzoek van de belanghebbende partij, en die partij draagt ook de kosten. Het is dus aan de partij die de verklaring nodig heeft om te beslissen of zij deze stap wil zetten en de kosten daarvan wil voorschieten.

De toets

Het tweede lid voegt een eigen drempel toe: gijzeling wordt alleen bevolen als het belang van de waarheidsvinding die maatregel naar het oordeel van de rechter rechtvaardigt. Welke omstandigheden daarbij meewegen, vult de wet niet verder in; dat hangt af van het concrete geval.

De gijzeling eindigt

Het derde lid verplicht tot het beëindigen van de gijzeling, uit eigen beweging of op verzoek van de gegijzelde, zodra voortzetting niet meer wordt gerechtvaardigd door het belang waarvoor zij is ingezet. Het doel van de maatregel is een verklaring te verkrijgen; zodra dat doel de voortzetting niet meer draagt, eindigt zij. De rechter die haar heeft bevolen, houdt daarop dus gedurende de hele duur toezicht. Daarnaast eindigt de gijzeling vanzelf zodra de getuige aan zijn verplichting voldoet, en in elk geval na een jaar.

Een voorbeeld

Een oud-boekhouder wordt gehoord over de administratie van een onderneming waarvoor hij jaren werkte. Hij heeft geen wettelijk verschoningsrecht, maar wil zijn vroegere werkgever niet in problemen brengen en zwijgt. De partij die op zijn verklaring rekende, kan nu om gijzeling verzoeken. Of de rechter die beveelt, hangt af van zijn afweging onder het tweede lid.

In de praktijk

Bent u getuige en wilt u niet verklaren, zeg dan waarop u dat baseert. Een beroep op de kring van naasten of op een beroepsgeheim uit artikel 165 Rv is iets heel anders dan botweg zwijgen, en alleen zo'n beroep beschermt u. Datzelfde artikel geeft u daarnaast het recht om een bepaalde vraag onbeantwoord te laten, als u zichzelf, uw partner of een naast familielid daarmee in gevaar zou brengen van een veroordeling voor een misdrijf.

Bent u partij, houd er dan rekening mee dat de kosten van de gijzeling voor uw rekening komen en dat de rechter de maatregel alleen beveelt na de afweging van het tweede lid. Andere bewijsmiddelen, zoals stukken of andere getuigen, blijven daarnaast gewoon beschikbaar.