- De rechter stelt partijen over en weer in de gelegenheid hun standpunten naar voren te brengen en toe te lichten en zich uit te laten over elkaars standpunten en over alle bescheiden en andere gegevens die in de procedure ter kennis van de rechter zijn gebracht, een en ander tenzij uit de wet anders voortvloeit. Bij zijn beslissing baseert de rechter zijn oordeel, ten nadele van een der partijen, niet op bescheiden of andere gegevens waarover die partij zich niet voldoende heeft kunnen uitlaten.
- De rechter neemt ambtshalve of op verlangen van een van de partijen alle beslissingen die nodig zijn voor een goed verloop van de procedure.
←
Terug 18 · Verwijzing naar een andere kamer en het uitspreken van de beslissing
Verder 20 · Het tegengaan van onredelijke vertraging
→
Artikel 19 Rv: Hoor en wederhoor in elke procedure
Hoor en wederhoor in elke procedure
Wettekst
Toelichting
Niemand mag worden veroordeeld op grond van iets waarop hij niet heeft kunnen reageren. Dat is de kern van dit artikel, dat geldt voor alle procedures die het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering regelt. De rechter moet partijen over en weer de gelegenheid geven hun standpunt naar voren te brengen, dat toe te lichten, en te reageren op wat de ander zegt en op alle stukken en gegevens die in de procedure bij hem terechtkomen. Alleen als de wet zelf een uitzondering maakt, mag daarvan worden afgeweken.
Het verbod dat eraan vastzit
De bepaling blijft niet bij een opdracht aan de rechter; zij verbindt er een verbod aan. Het artikel bepaalt dat de rechter bij zijn beslissing zijn oordeel, ten nadele van een der partijen, niet baseert op bescheiden of andere gegevens waarover die partij zich niet voldoende heeft kunnen uitlaten. Een stuk dat alleen aan de rechter is toegezonden en niet ook aan de wederpartij, mag dus niet tegen haar worden gebruikt zolang zij zich er niet over heeft kunnen uitlaten.
- Voldoende, niet symbolisch. De gelegenheid moet reëel zijn: genoeg tijd en genoeg gelegenheid om inhoudelijk te antwoorden.
- Alles wat de rechter bereikt. Het gaat om alle stukken en gegevens die in de procedure ter kennis van de rechter zijn gebracht, niet alleen om de formele processtukken.
- Alleen ten nadele. Het verbod ziet op gebruik ten nadele van de partij die niet heeft kunnen reageren.
Uitzonderingen die de wet zelf maakt
De slotwoorden van de eerste zin van het eerste lid houden ruimte voor wettelijke uitzonderingen: de regel geldt 'tenzij uit de wet anders voortvloeit'. De wet laat op een aantal plaatsen toe dat de rechter beslist of handelt voordat de wederpartij is gehoord, of dat zij een stuk niet of niet volledig te zien krijgt. Bijzondere wettelijke regelingen over vertrouwelijke stukken zijn voorbeelden van zulke door de wet toegelaten beperkingen. Buiten de gevallen die de wet zelf noemt, geldt de hoofdregel onverkort.
De regie over de procedure
Het tweede lid draagt de rechter op alle beslissingen te nemen die nodig zijn voor een goed verloop van de procedure, uit zichzelf of op verlangen van een partij. Denk aan het bepalen van een zitting, het toestaan van een extra schriftelijke ronde, of een termijn waarbinnen stukken moeten zijn ingediend. Wélke maatregel nodig is, beoordeelt de rechter zelf; wie erom vraagt, kan een beslissing van hem verlangen.
In de praktijk
Hoe de rechter partijen in de gelegenheid stelt zich uit te laten, bepaalt hij: ter zitting, of door een termijn te geven voor een schriftelijke reactie. Het eerste lid spreekt van partijen 'over en weer': die gelegenheid geldt voor beide partijen. Brengt een partij kort voor de beslissing nog een stuk in, dan volgt uit de tweede zin van het eerste lid dat de rechter dat stuk niet ten nadele van de wederpartij kan gebruiken zolang die zich er niet voldoende over heeft kunnen uitlaten.
Is een beslissing toch gebaseerd op iets waarop een partij niet kon reageren, dan kan zij dat in hoger beroep of in cassatie aan de orde stellen. Een precieze omschrijving van het stuk, het moment waarop het binnenkwam en wat daartegenover had kunnen worden gesteld, maakt die klacht concreet.
Redactionele toelichting .
Geen juridisch advies.
Relevante jurisprudentie
Deze uitspraken bepalen hoe dit artikel wordt toegepast.
-
Reageren op stukken uit een parallelzaak
In een effectenleasezaak had het hof zijn uitspraak gebaseerd op stukken en stellingen die de afnemer kort voor het eindarrest had ingediend, zonder de wederpartij nog de kans te geven daarop te antwoorden. De Hoge Raad oordeelt dat daarmee het recht op wederhoor is geschonden. Dat wordt niet anders als het gaat om een standaardpakket stukken dat ook in andere, soortgelijke zaken is overgelegd en waarop in die andere zaken wel is gereageerd: het recht om te reageren moet in deze procedure zelf zijn gewaarborgd, bijvoorbeeld door een kenbare regie van de rechter, of er moet van afstand zijn gedaan.
-
Waarop strekt het recht op wederhoor zich uit?
Een wrakingskamer had haar beslissing mede gebaseerd op aantekeningen op een interne rolarchiefkaart, waarvan de verzoekster geen kennis had kunnen nemen. De Hoge Raad omschrijft het recht op hoor en wederhoor als het recht van partijen om kennis te nemen van, en zich te kunnen uitlaten over, alle gegevens en bescheiden die in het geding zijn gebracht en die bedoeld zijn om in de oordeelsvorming van de rechter te worden betrokken. Daarbij is in beginsel niet van belang of die gegevens de uitkomst werkelijk hebben beinvloed; het vertrouwen in de rechtspraak vergt dat partijen kunnen reageren.
-
Kan een partij afstand doen van wederhoor?
Na de mondelinge behandeling is de zaak in beginsel gesloten, maar de rechter kan toestaan of met partijen afspreken dat zij zich nog schriftelijk over bepaalde punten uitlaten. De Hoge Raad stelt vast dat de rechter op grond van art. 19 Rv alleen mag beslissen aan de hand van stukken waarvan partijen kennis hebben kunnen nemen en waarover zij zich hebben kunnen uitlaten. Op dat uitgangspunt bestaat een uitzondering als een partij afstand doet van de bescherming die het beginsel van hoor en wederhoor biedt; die afstand kan besloten liggen in zo'n afspraak over de nadere ronde.
-
Effectief reageren op een deskundigenbericht
Een partij wilde de ruwe test- en onderzoeksgegevens achter een deskundigenrapport laten bekijken door haar eigen deskundige. De Hoge Raad leidt uit art. 19 Rv af dat de rechter zijn oordeel ten nadele van een partij niet mag baseren op gegevens waarover die partij zich niet voldoende heeft kunnen uitlaten, en dat die partij daarom effectief commentaar moet hebben kunnen leveren op een deskundigenbericht dat aan de beslissing ten grondslag wordt gelegd. Om effectief te kunnen reageren hoeft een partij echter niet altijd over alle onderliggende stukken te beschikken.
-
Vertragingstaak als grond voor lengtelimieten
In een kort geding van advocaten tegen de Staat over de maximale lengte van processtukken in hoger beroep beantwoordt de Hoge Raad prejudiciele vragen. Hij oordeelt dat de rechter bevoegd is grenzen te stellen aan de omvang van processtukken, en baseert die bevoegdheid op de eisen van een goede procesorde, op zijn bevoegdheid de beslissingen te nemen die nodig zijn voor een goed verloop van de procedure (art. 19 lid 2 Rv) en op zijn taak te waken tegen onredelijke vertraging (art. 20 lid 1 Rv). Die bevoegdheid mag ook in een landelijk procesreglement worden geregeld.
Uitspraken via rechtspraak.nl. De samenvattingen zijn van de redactie.