Artikel 1020 Rechtsvordering (1020 Rv)

Wie een conflict heeft, hoeft niet per se naar de rechtbank. Artikel 1020 Rv opent de deur naar arbitrage: partijen kunnen bij overeenkomst afspreken dat geschillen uit een bepaalde rechtsbetrekking worden beslist door arbiters in plaats van door de gewone rechter. Die rechtsbetrekking hoeft niet uit een contract voort te vloeien; ook geschillen uit bijvoorbeeld onrechtmatig handelen kunnen eronder vallen.

Vooraf of achteraf

Het tweede lid onderscheidt twee vormen. Bij het arbitraal beding spreken partijen af dat toekomstige geschillen naar arbiters gaan; zo'n beding staat vaak in het contract zelf of in de algemene voorwaarden. Bij het compromis is het geschil er al en spreken partijen alsnog af het door arbiters te laten beslechten. Het verschil zit dus in het moment, niet in de gevolgen.

Waarover arbiters niet mogen beslissen

Het derde lid trekt een grens. De afspraak mag niet leiden tot rechtsgevolgen die niet ter vrije bepaling van partijen staan. Kort gezegd: wat partijen zelf niet mogen regelen, kunnen zij ook niet aan arbiters opdragen. Het uitspreken van een echtscheiding of een faillissement valt daarom buiten arbitrage; dat blijft voorbehouden aan de gewone rechter.

Binnen die grens is de ruimte juist ruim. Het vierde lid noemt uitdrukkelijk drie opdrachten die ook aan arbiters kunnen worden gegeven: het enkel vaststellen van de hoedanigheid of de toestand van zaken, het enkel bepalen van de hoogte van een schadevergoeding of een verschuldigde geldsom, en het aanvullen of wijzigen van de rechtsbetrekking zelf.

Een voorbeeld van die derde opdracht: twee vennoten hebben bij het aangaan van hun samenwerking niet geregeld hoe de waarde van het aandeel van een uittredende vennoot wordt berekend; zij kunnen arbiters vragen die regeling alsnog in te vullen.

Statuten, reglementen en algemene voorwaarden

Het vijfde lid rekent ook een arbitraal beding in bindende statuten of reglementen tot de overeenkomst tot arbitrage. Wie lid wordt van een vereniging of aandeelhouder in een vennootschap, kan dus aan arbitrage gebonden zijn zonder dat hij daarover apart heeft onderhandeld.

Het zesde lid voegt daaraan toe dat een arbitragereglement waarnaar wordt verwezen, deel uitmaakt van de overeenkomst. Dat reglement bepaalt in de praktijk veel: hoeveel arbiters er komen, hoe zij worden benoemd, welke termijnen gelden en wat de procedure kost. Wie een contract tekent met zo'n verwijzing, aanvaardt dat hele pakket.

Een voorbeeld. Een opdrachtgever sluit een bouwcontract waarin de algemene voorwaarden een arbitraal beding bevatten dat naar het reglement van een arbitrage-instituut verwijst. Ontstaat er later ruzie over gebreken, dan gaat die zaak niet naar de rechtbank maar naar arbiters, die het genoemde reglement volgen.

In de praktijk

Of een contract een arbitragebeding bevat en naar welk reglement het verwijst, is al bij ondertekening uit de stukken af te lezen. De kosten van arbitrage worden door partijen zelf gedragen, en een tweede instantie is er alleen als die is afgesproken: arbitraal hoger beroep is volgens artikel 1061b Rv enkel mogelijk wanneer partijen daarin hebben voorzien, wat in de praktijk vaak via het toepasselijke reglement loopt. Beroept uw wederpartij zich later op zo'n beding, dan verklaart de gewone rechter zich onbevoegd volgens artikel 1022 Rv.

Dringende maatregelen blijven wel bij de gewone rechter mogelijk: artikel 1022a Rv laat een kort geding en een maatregel tot bewaring van recht uitdrukkelijk toe, ook als er een arbitragebeding geldt.