Artikel 588 Rechtsvordering (588 Rv)

Bij lijfsdwang wordt de schuldenaar vastgezet om hem ertoe te bewegen alsnog te doen wat hij moet doen. Artikel 588 Rv stelt daar een grens aan. Kan de schuldenaar de verplichting niet nakomen, dan mag de rechter een uitspraak of akte niet uitvoerbaar verklaren bij lijfsdwang. Onmacht sluit het dwangmiddel uit.

Lijfsdwang is, zoals de naam zegt, een dwangmiddel: het is gericht op nakoming. Artikel 588 Rv sluit het uit in het geval waarin nakoming niet mogelijk is. De wettekst spreekt van een schuldenaar die buiten staat is aan de verplichting te voldoen; dat is het enige criterium dat dit artikel noemt.

Onmacht is iets anders dan onwil

Het draait om de vraag of nakomen feitelijk mogelijk is, niet om de vraag of de schuldenaar er zin in heeft. Wie wel kan betalen maar weigert, valt buiten deze bepaling. Wie aantoonbaar geen inkomen, geen vermogen en geen kredietruimte heeft, valt er wel onder.

Het gaat om de gevraagde verplichting

De wet koppelt de onmacht aan 'de verplichting waarvoor tenuitvoerlegging bij lijfsdwang wordt verlangd'. Beslissend is dus niet of de schuldenaar in het algemeen in een moeilijke positie verkeert, maar of hij juist die verplichting kan nakomen. Iemand met grote schulden bij anderen kan nog steeds in staat zijn één bepaalde prestatie te verrichten; omgekeerd kan iemand met een redelijk inkomen buiten staat zijn een prestatie te leveren die buiten zijn macht ligt.

Wie hierover beslist

De rechter die over de uitvoerbaarheid bij lijfsdwang gaat, toetst dit uit zichzelf. Is de lijfsdwang niet al toegestaan in de uitspraak zelf, dan bepaalt artikel 586 Rv waar een afzonderlijke vordering daartoe wordt ingesteld. Artikel 588 Rv werkt als een weigeringsgrond: ook als aan de overige eisen voor lijfsdwang is voldaan, wordt de uitvoerbaarheid niet uitgesproken wanneer de schuldenaar buiten staat is te voldoen.

In de praktijk zal de schuldenaar zijn onmacht aannemelijk moeten maken met stukken die zijn positie laten zien: inkomen, uitkering, schulden, vaste lasten. De schuldeiser mag daar tegenin brengen wat hij weet over inkomsten of bezittingen.

Een voorbeeld

Een vader moet op grond van een beschikking maandelijks alimentatie betalen en doet dat niet. Raakt hij zijn baan kwijt en valt hij terug op een minimuminkomen, dan is dat op zichzelf nog niet genoeg: pas als ook vaststaat dat er geen spaargeld, geen vermogen en geen andere middelen zijn waaruit de termijnen kunnen worden voldaan, is hij buiten staat en blijft lijfsdwang buiten beeld. Kan hij een deel opbrengen, dan ligt het beeld al anders. Blijkt daarentegen dat hij inkomsten buiten de boeken houdt terwijl hij zegt niets te hebben, dan is er geen onmacht maar onwil en staat deze bepaling niet in de weg.

Wat dit betekent voor de betrokkenen

Voor de schuldeiser betekent het dat lijfsdwang alleen kan worden toegestaan tegen iemand die in staat is te voldoen. Tegen een schuldenaar die dat niet is, blijven de gewone verhaalsmiddelen over, zoals beslag op wat er nog wel is. Een dwangsom kan niet worden opgelegd bij een veroordeling tot betaling van een geldsom, en de rechter kan een dwangsom op vordering van de veroordeelde opheffen, opschorten of verminderen als deze in de onmogelijkheid is te voldoen.

Voor de schuldenaar betekent het dat openheid over zijn financiële positie de kern van zijn verweer is. Ontstaat de onmacht pas tijdens de gijzeling, dan is de tweede afdeling van deze titel over de tenuitvoerlegging en het ontslag uit de gijzeling de plaats waar dat aan de orde komt.