Artikel 162 Rechtsvordering (162 Rv)

Artikel 162 Rv geeft de rechter de bevoegdheid om tijdens een procedure te bevelen dat een partij haar boeken, bescheiden en geschriften openlegt. Het gaat daarbij om stukken die zij volgens de wet moet houden, maken of bewaren. Het bevel kan worden gegeven op verzoek van een partij, maar ook uit eigen beweging. Wordt er niet aan voldaan, dan mag daaraan de conclusie worden verbonden die in de omstandigheden passend lijkt.

Om welke stukken het gaat

De bepaling is beperkter dan zij op het eerste gezicht lijkt. Zij ziet op stukken waarvoor een wettelijke plicht bestaat: de administratie van een onderneming, de jaarstukken, registers die op grond van de wet moeten worden bijgehouden.

Dit is dus niet de weg om willekeurige documenten bij de wederpartij op te vragen. Daarvoor kent dit wetboek een aparte regeling, waarmee inzage, afschrift of uittreksel kan worden gevraagd van bepaalde gegevens. Die regeling stelt haar eigen eisen, onder meer dat de gegevens voldoende bepaald zijn en dat de verzoeker er voldoende belang bij heeft.

Wie het beveelt en tegen wie

Het bevel komt van de rechter die de zaak behandelt, en het richt zich tot partijen of tot een van hen. Derden vallen erbuiten: iemand die geen partij is in het geding, kan langs deze weg niet worden gedwongen zijn administratie te tonen. Dat de rechter het ook uit zichzelf kan bevelen, past bij het uitgangspunt dat de zaak op een deugdelijke feitelijke grondslag moet worden beslist.

Als er niet wordt meegewerkt

Het tweede lid bevat geen boete en geen dwangsom, maar iets wat in de praktijk minstens zo hard aankomt: de rechter mag uit de weigering de gevolgtrekking maken die hij geraden acht. Dat kan betekenen dat hij de stelling van de wederpartij over de inhoud van die administratie voor juist houdt. Wie zijn eigen boeken achterhoudt, loopt dus het risico dat de zaak wordt beslist op basis van het verhaal van de ander.

Voor gedingen over een jaarrekening gaat het derde lid een stap verder: daar kan de openlegging ook uit eigen beweging worden bevolen op straffe van een dwangsom. Dan komt er dus een financiële prikkel bij.

Een voorbeeld

Een handelsagent vordert provisie over omzet die zijn opdrachtgever in zijn gebied heeft behaald. Hij kan die omzet niet zelf berekenen, want de gegevens zitten in de administratie van de opdrachtgever. Wordt de openlegging van die administratie bevolen en blijft de opdrachtgever weigeren, dan kan de rechter uitgaan van de omzetcijfers die de agent aannemelijk heeft gemaakt.

In de praktijk

Of een stuk onder deze bepaling valt, hangt af van de vraag of er een wettelijke plicht bestaat om het te houden of te bewaren. Voor ondernemers en rechtspersonen is dat vaak het geval: wie een bedrijf of rechtspersoon heeft, moet een administratie voeren en de stukken daarvan zeven jaar bewaren (zie voor rechtspersonen artikel 2:10 BW). Een beroep op het feit dat de stukken niet meer bestaan, ligt binnen die termijn dus niet voor de hand.

Wordt u zelf tot openlegging gehouden, werk dan mee en licht toe wat u overlegt. Heeft u een reden om bepaalde gegevens af te schermen, bijvoorbeeld omdat er vertrouwelijke gegevens van derden in staan, breng dat dan naar voren en vraag om een oplossing, zoals het onleesbaar maken van die passages. Wie niets overlegt en ook niets uitlegt, stelt zich bloot aan de gevolgtrekking van het tweede lid.