Artikel 76 Rechtsvordering (76 Rv)

Soms verklaart een rechter zich onbevoegd omdat de Nederlandse rechter volgens hem geen rechtsmacht heeft, of omdat partijen arbitrage zijn overeengekomen. Wordt die beslissing in hoger beroep vernietigd, dan rijst de vraag wie de zaak inhoudelijk moet behandelen. Dit artikel geeft het antwoord: in beginsel gaat de zaak terug naar de rechter die zich ten onrechte onbevoegd verklaarde, tenzij partijen iets anders willen.

Om welke onbevoegdverklaringen het gaat

• Ontbrekende rechtsmacht — het oordeel dat de zaak niet aan de Nederlandse rechter is, bijvoorbeeld omdat partijen en feiten in het buitenland liggen.

- Een overeenkomst tot arbitrage — het oordeel dat partijen hun geschil aan een scheidsgerecht hebben opgedragen en dat de gewone rechter er daarom niet over gaat.

De hoofdregel: terug naar de eerste rechter

Vernietigt de rechter in hoger beroep zo'n uitspraak, dan verwijst hij de zaak naar de lagere rechter om op de hoofdzaak te beslissen. De gedachte daarachter is dat de zaak inhoudelijk nog niet is behandeld: er is alleen over de bevoegdheid geprocedeerd. Zou het gerechtshof de zaak meteen zelf afdoen, dan verliezen partijen een instantie waarin hun geschil ten gronde kan worden onderzocht.

De uitzondering: partijen houden de zaak boven

Verklaren partijen dat zij verlangen dat de rechter in hoger beroep de zaak aan zich houdt, dan gebeurt dat. Dit is de figuur die evocatie wordt genoemd. Zij vraagt om instemming: het is niet iets wat één partij kan afdwingen en ook niet iets wat het gerechtshof uit eigen beweging doet. Wie snelheid boven een extra feitelijke instantie stelt, kan hier samen met de wederpartij voor kiezen.

De keuze heeft gevolgen. U wint tijd, want de zaak hoeft niet terug en opnieuw te worden opgebouwd. U levert wel een behandeling in twee feitelijke instanties in: wat het hof beslist, kan daarna alleen nog in cassatie worden aangevochten, en daar gaat het over het recht en niet over de feiten.

Een voorbeeld

Twee ondernemingen procederen over een leveringsgeschil. De rechtbank oordeelt dat zij niet bevoegd is omdat er een arbitragebeding in het contract staat en verklaart zich onbevoegd. In hoger beroep sneuvelt dat oordeel: het beding gold niet voor dit geschil. Het gerechtshof zou de zaak dan terugverwijzen naar de rechtbank, maar beide partijen laten weten dat zij liever hebben dat het hof zelf doorpakt. Het hof behandelt de hoofdzaak vervolgens zelf.

In de praktijk

Wint u het bevoegdheidsdebat in hoger beroep, denk dan meteen na over de vervolgvraag. Wilt u terug naar de eerste rechter, met een volledige feitelijke behandeling en de mogelijkheid daar later nog eens tegenop te komen, of wilt u samen met de wederpartij door bij het hof? Bespreek dat vóór de zitting met uw advocaat, want de verklaring van partijen is het scharnierpunt waarop deze bepaling draait.