Artikel 40 Rechtsvordering (40 Rv)

Wraking komt van een partij, verschoning komt van de rechter zelf. Op dezelfde gronden die voor wraking gelden — feiten of omstandigheden waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade zou kunnen lijden — kan elk van de rechters die een zaak behandelen vragen zich te mogen verschonen. Hij vraagt daarmee toestemming om de zaak niet te hoeven doen. Dat is geen zwaktebod maar een middel om te voorkomen dat er ook maar de schijn van vooringenomenheid ontstaat.

Dezelfde maatstaf, andere aanvrager

Het artikel verwijst voor de gronden rechtstreeks naar artikel 36 Rv. De inhoudelijke toets is dus gelijk aan die bij wraking: het gaat om omstandigheden die de onpartijdigheid kunnen raken, waarbij ook de uiterlijke schijn meetelt. Het verschil zit uitsluitend in wie het initiatief neemt. Vaak is de rechter zelf de eerste die zoiets opmerkt, bijvoorbeeld bij het bestuderen van het dossier, wanneer hij een naam tegenkomt die hij kent.

• Een persoonlijke band met een partij, een advocaat of een getuige.
• Eerdere bemoeienis met dezelfde kwestie in een andere rol.

- Een eigen belang, hoe indirect ook, bij de uitkomst van de zaak.

Vorm en moment

Het verzoek is schriftelijk en gemotiveerd. Is de zitting al begonnen, dan kan het ook mondeling. Dat is dezelfde regeling als bij wraking, en om dezelfde reden: een omstandigheid kan zich pas tijdens de behandeling aandienen, bijvoorbeeld als een getuige binnenkomt die de rechter blijkt te kennen.

De behandeling ligt stil

Meteen na een verzoek zich te mogen verschonen wordt de behandeling geschorst. De zaak staat dus stil tot erover is beslist. Wie daarover beslist, staat in artikel 41 Rv: een meervoudige kamer waarin de betrokken rechter zelf geen zitting heeft. Anders dan bij wraking kent de wet hier geen uitzondering voor beslissingen die geen uitstel dulden, wat past bij het feit dat de rechter zich juist zelf terugtrekt.

Waarom dit ertoe doet

Verschoning is een stille maar belangrijke waarborg. Zij zorgt ervoor dat de last om onpartijdigheid te bewaken niet uitsluitend bij partijen ligt. Een partij weet immers meestal niets van de achtergrond van de rechter en kan een band die er wel degelijk is helemaal niet zien. Door de rechter zelf de plicht te geven daarop te letten, wordt het stelsel sluitend gemaakt.

Neem een concreet geval. Bij het lezen van een dossier over een burenruzie ziet een rechter dat het gaat om een pand in de straat waar zijn eigen familie woont en dat hij een van de partijen van gezicht kent. Hij kan dan verzoeken zich te mogen verschonen. Wordt dat toegewezen, dan gaat de zaak naar een collega en gaat zij verder in de stand waarin zij zich bevindt, zonder dat een van beide partijen daarover iets heeft hoeven zeggen.

In de praktijk

Voor procespartijen betekent een verschoning vooral een korte vertraging en een wisseling van rechter. U hoeft daarop niet te reageren en u kunt er ook niets tegen inbrengen. Merkt u zelf iets op wat de onpartijdigheid zou kunnen raken en doet de rechter er niets mee, dan blijft de weg van de wraking open, met de eisen die artikel 37 Rv daaraan stelt.