Boek 7 Artikel 187 (7:187 BW)

Soms zit een bevoordeling verstopt in een overeenkomst waarin de ander wél iets moet doen, maar minder dan waar de prestatie op waarde te schatten is. Dit artikel regelt zo'n gemengde figuur. De schakelbepaling die de schenkingsregels op giften van toepassing verklaart, geldt ook hier, met uitzondering van de bepaling over bewind. Daarnaast gelden twee bijzondere regels, en het slotlid trekt de regeling door naar handelingen die deels de nakoming van een natuurlijke verbintenis zijn.

Wat een gemengde handeling is

Er is een prestatie van de ene kant en een tegenprestatie van de andere, maar de waarden lopen uiteen en dat verschil is bedoeld als bevoordeling. Denk aan een woning die aan een kind wordt overgedragen tegen een prijs ver onder de waarde, of aan een overdracht tegen de verplichting om levenslang voor de overdrager te zorgen. Voor het deel dat als bevoordeling geldt, komen de regels over giften in beeld.

Vernietigbaar in plaats van vervallen

Voor een gift die pas na het overlijden moet worden uitgevoerd, geldt normaal gesproken dat zij met dat overlijden vervalt als zij niet persoonlijk bij notariële akte is aangegaan. Bij een gift met tegenprestatie zou dat te ver gaan, want de ander heeft wel degelijk iets gepresteerd. De wet kiest daarom voor vernietigbaarheid, met terugwerkende kracht tot het overlijden. Iemand moet die vernietiging dus inroepen; gebeurt dat niet, dan blijft de handeling in stand.

Twee manieren om vernietiging te voorkomen

De wet biedt uitwegen die recht doen aan het gemengde karakter.

• Een aanvullende prestatie: zegt de begiftigde tijdig toe alsnog iets extra's te presteren waardoor de handeling haar bevoordelend karakter verliest, dan vervalt de bevoegdheid tot vernietiging.

- Wijziging door de rechter: op verlangen van een erfgenaam of van de begiftigde kan de rechter, in plaats van te vernietigen, de gevolgen van de handeling aanpassen zodat het evenwicht wordt hersteld.

Bij een gift aan een zorgverlener

Is de gift vernietigbaar omdat zij tijdens ziekte aan een hulpverlener of tijdens verblijf aan iemand uit de instelling is gedaan, dan is artikel 3:54 BW van overeenkomstige toepassing. Ook daar gaat het om het herstellen van het evenwicht: de mogelijkheid om nadeel weg te nemen kan de vernietiging afwenden.

Voorbeeld: iemand draagt zijn huis over aan een neef tegen een prijs die duidelijk onder de waarde ligt, met de afspraak dat de levering pas na zijn overlijden plaatsvindt. De handeling vervalt niet automatisch met het overlijden, maar erfgenamen kunnen haar aantasten. Biedt de neef aan het prijsverschil alsnog bij te leggen, dan is er geen bevoordeling meer en verdwijnt de grond.

Natuurlijke verbintenissen

Het vierde lid trekt de regeling door naar handelingen die deels gift zijn en deels de nakoming van een natuurlijke verbintenis: een verplichting die moreel bestaat maar juridisch niet afdwingbaar is, zoals een bijdrage aan iemand voor wie men zich verantwoordelijk voelt. Voor zover de handeling die verplichting nakomt, is het geen gift; voor het meerdere gelden dezelfde regels als hierboven.

In de praktijk

Leg bij een overdracht tegen een lage prijs of tegen zorgverplichtingen vast wat de waarde is en wat partijen bedoelden; zonder die vastlegging draait het later om reconstructie achteraf. Erfgenamen die menen dat er is bevoordeeld, moeten bedenken dat zij vernietiging moeten inroepen en dat de wederpartij die kan afwenden door aan te vullen. En houd het onderscheid met een gewone schenking scherp, want de gevolgen verschillen wezenlijk.