Boek 3 Artikel 54 (3:54 BW)

Dit artikel geeft een tussenweg tussen het laten staan en het vernietigen van een rechtshandeling. Het knoopt aan bij het nadeel dat de benadeelde door de handeling lijdt, en is geschreven voor één vernietigingsgrond: misbruik van omstandigheden (artikel 3:44 lid 4 BW), en alleen voor meerzijdige rechtshandelingen. Stelt de wederpartij tijdig een wijziging van de gevolgen voor die het nadeel op afdoende wijze opheft, dan vervalt de bevoegdheid om de handeling op deze grond te vernietigen.

Het aanbod van de wederpartij

• Tijdig. De wet eist een tijdig voorstel, maar zegt niet tot welk moment het uiterlijk kan worden gedaan. Of een aanbod op tijd komt, hangt daarom af van de omstandigheden van het geval.
• Een wijziging van de gevolgen, dus een aanpassing van wat de handeling voor partijen betekent, bijvoorbeeld in looptijd, omvang van de verplichting of de voorwaarden waaronder zij geldt.
• Afdoende opheffing van het nadeel. Een halve tegemoetkoming is niet genoeg; het nadeel moet werkelijk worden weggenomen.

Wordt aan die eisen voldaan, dan vervalt de vernietigingsbevoegdheid. De benadeelde partij kan het aanbod dus niet naast zich neerleggen om alsnog van de hele overeenkomst af te komen. Het gevolg treedt in door het voorstel zelf; de wet maakt het niet afhankelijk van aanvaarding door de benadeelde.

De rechter kan hetzelfde doen

Het tweede lid geeft de rechter een vergelijkbare mogelijkheid. Op verlangen van een van de partijen kan hij, in plaats van vernietiging wegens misbruik van omstandigheden uit te spreken, de gevolgen van de rechtshandeling wijzigen om het nadeel op te heffen. Ook hier geldt dat het initiatief bij een partij ligt; de rechter doet dit niet ongevraagd.

Waarom deze regeling er is

De wetgever wilde voorkomen dat een overeenkomst in haar geheel verdwijnt wanneer het nadeel ook op een andere manier kan worden weggenomen. Beide partijen kunnen belang hebben bij het voortbestaan van de afspraak, en intussen kan er van alles zijn gebeurd dat zich moeilijk laat terugdraaien. Met een wijziging blijft de overeenkomst bestaan en wordt alleen het onevenwichtige deel aangepast. Dat sluit aan bij artikel 3:53 BW, waar de rechter de gevolgen van een vernietiging kan beperken.

Een voorbeeld. Een hoogbejaarde man die voor zijn dagelijkse verzorging van zijn buurman afhankelijk is, geeft die buurman op diens aandringen voor twintig jaar het exclusieve gebruik van zijn garage, zonder mogelijkheid om op te zeggen. De buurman wist hoe afhankelijk de man van hem was. Stelt de buurman tijdig voor dat de man het gebruik voortaan elk jaar mag opzeggen, en neemt dat het nadeel volledig weg, dan vervalt de bevoegdheid om de afspraak wegens misbruik van omstandigheden te vernietigen; zij blijft bestaan in de gewijzigde vorm.

In de praktijk

Voor de benadeelde is de inhoud van een aanbod tot wijziging beslissend. Neemt het zijn nadeel volledig weg, dan verliest hij de vernietigingsbevoegdheid, of hij het aanbod nu aanvaardt of niet.

Voor de wederpartij heeft alleen een aanbod dat tijdig is en het nadeel afdoende opheft het gevolg dat de vernietigingsbevoegdheid vervalt; een voorstel dat te laat komt of slechts een deel van het nadeel wegneemt, heeft dat gevolg niet.