Boek 3 Artikel 86b (3:86b BW)

Naast de Europese regeling bestaat er een verdrag uit 1970 dat de onrechtmatige invoer, uitvoer en eigendomsoverdracht van culturele goederen tegengaat. Dit artikel verbindt daar in het vermogensrecht een gevolg aan: tegenover een staat die bij dat verdrag partij is, of tegenover de rechthebbende, kan de verkrijger zich niet beroepen op de bescherming van artikel 3:86 BW. De zaak moet dan worden teruggegeven, ook aan wie te goeder trouw kocht.

Wie kan zich hierop beroepen

Het gaat om een verdragsstaat of om de rechthebbende die op grond van de Erfgoedwet een rechtsvordering tot teruggave instelt, langs de weg die het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering daarvoor kent. De bepaling schept dus geen nieuwe vordering, maar neemt een verweer weg: de bezitter kan niet zeggen dat hij door zijn goede trouw eigenaar is geworden en de zaak daarom mag houden.

De billijke vergoeding

Wijst de rechter de vordering toe, dan kent hij de bezitter een billijke vergoeding toe, afgestemd op de omstandigheden, mits die bezitter bij de verkrijging de nodige zorgvuldigheid heeft betracht. Die vergoeding blijft achterwege wanneer opeising ook zonder vergoeding mogelijk zou zijn geweest volgens de regeling voor gestolen zaken uit artikel 3:86 BW. Wie dus een zaak in handen heeft die kort daarvoor is gestolen, staat er hoe dan ook zwak voor.

Wat er wordt vergoed en wanneer

De vergoeding omvat in elk geval wat de bezitter toekomt op grond van de artikelen 3:120 en 3:121 BW, over kosten die hij aan de zaak heeft besteed. Zij wordt uitgekeerd bij de afgifte van de zaak, zodat teruggave en betaling samenvallen. De bezitter hoeft de zaak dus niet af te staan met alleen een papieren aanspraak in de hand.

Een voorbeeld. Een museum of een particulier verwerft een voorwerp dat afkomstig blijkt uit een land dat partij is bij het verdrag en dat daar onrechtmatig is weggehaald. Die staat vordert teruggave. De verwerver kan zich niet op zijn goede trouw beroepen. Heeft hij bij de aankoop de herkomst serieus onderzocht, documenten opgevraagd en de handelaar gecontroleerd, dan kan de rechter hem bij afgifte een vergoeding toekennen.

Verhouding tot de andere regelingen

Bij cultuurgoederen bestaan drie sporen naast elkaar: de opeising door een lidstaat van de Europese Unie of een staat van de Europese Economische Ruimte en de opeising door de eigenaar van een in Nederland beschermd voorwerp, beide in artikel 3:86a BW, en de opeising door een verdragsstaat of rechthebbende in dit artikel. Zij verschillen in wie kan opeisen en langs welke weg, maar komen op hetzelfde neer: bij cultureel erfgoed wint de herkomst het van de gewone bescherming van de verkrijger.

In de praktijk

Wie kunst of oudheden koopt, moet ervan uitgaan dat de gebruikelijke bescherming van een koper hier niet werkt. Doe herkomstonderzoek voordat u betaalt, vraag om documentatie over eerdere eigenaren en over de uitvoer uit het land van herkomst, en bewaar alles. Die zorgvuldigheid is de enige factor waarop u bij een latere teruggave nog invloed hebt, want zij bepaalt of u een vergoeding krijgt.