Boek 3 Artikel 41 (3:41 BW)

Niet elke fout haalt een hele overeenkomst onderuit. Dit artikel bepaalt dat een rechtshandeling voor het overige in stand blijft als een grond van nietigheid maar een deel ervan betreft. Er is één uitzondering: dat overige deel valt wél weg als het, gelet op de inhoud en de strekking van de handeling, in onverbrekelijk verband staat met het nietige deel. De hoofdregel is dus behoud, en volledige nietigheid is de uitzondering.

Wat onverbrekelijk verband betekent

De vraag is of het gezonde deel zonder het nietige deel nog zinvol overeind kan blijven. Daarbij wordt gekeken naar wat partijen met de handeling wilden bereiken en hoe de onderdelen zich tot elkaar verhouden. Draagt het nietige beding de hele afspraak, dan blijft er niets zinnigs over; is het een losse bepaling naast de kern, dan kan de rest gewoon doorlopen.

• Een los beding, zoals een aanvullende clausule, kan doorgaans worden weggedacht.
• Een kernbeding, zoals de prijs of het voorwerp van de prestatie, kan dat vaak niet.

- Samenhangende onderdelen vallen samen weg als het ene zonder het andere geen betekenis heeft.

Geen keuze van partijen, maar uitleg

Of er onverbrekelijk verband is, staat niet ter vrije bepaling van degene die zich op de nietigheid beroept. Het is een kwestie van uitleg van de handeling zelf, naar inhoud en strekking. Wel kunnen partijen daar vooraf iets over vastleggen, bijvoorbeeld door in een overeenkomst op te nemen hoe zij willen dat met een ongeldig beding wordt omgegaan. Zo'n afspraak weegt mee, maar zij is niet doorslaggevend.

Verhouding tot conversie

Blijft er na toepassing van dit artikel te weinig over, dan is er nog een tweede kans. Artikel 3:42 BW maakt het mogelijk dat een nietige rechtshandeling de werking krijgt van een andere, wel geldige handeling met een vergelijkbare strekking. Eerst wordt dus gekeken of het gezonde deel kan blijven staan, en pas daarna of het geheel in een andere vorm kan worden gered.

Een voorbeeld. In een overeenkomst tussen een leverancier en een klant staat naast alle gewone afspraken een beding dat op grond van dwingend recht niet toelaatbaar is. Dat beding is nietig. De levering, de prijs en de looptijd staan daar los van en houden hun betekenis ook zonder dat beding. De overeenkomst blijft dus bestaan zonder het nietige onderdeel; partijen zijn niet ineens van alles ontslagen.

In de praktijk

Constateert u dat een beding niet deugt, ga dan niet uit van de gedachte dat het hele contract van tafel is. Meestal blijft de rest gelden, en verandert alleen de positie op het punt waar het beding over ging.

Wilt u zekerheid, neem dan in een overeenkomst op wat er gebeurt als een bepaling ongeldig blijkt. Dat maakt de bedoeling van partijen zichtbaar en helpt bij de vraag of de rest in onverbrekelijk verband staat met het weggevallen deel.