Boek 3 Artikel 191 (3:191 BW)

Waar artikel 3:190 BW de deur sluit voor het aandeel in één afzonderlijk goed, zet dit artikel er een andere open. Een deelgenoot kan wél beschikken over zijn aandeel in de gehele gemeenschap, en zijn schuldeisers kunnen dat aandeel uitwinnen. Hij kan zijn positie in de boedel dus als geheel overdragen, verpanden of laten uitwinnen, tenzij uit de rechtsverhouding tussen de deelgenoten iets anders volgt.

Het aandeel in het geheel

Bedoeld is de plaats die een deelgenoot in de gemeenschap als zodanig inneemt: zijn evenredige gerechtigdheid tot alle goederen samen, met de daarbij horende lasten. Wie zijn aandeel overdraagt, brengt zijn opvolger in zijn plaats. Die wordt deelgenoot en kan verdeling vorderen. Gelijk aan zijn voorganger staat hij echter niet in alles: artikel 3:176 BW legt op hem de last om aan de gemeenschap te vergoeden wat de vervreemder nog aan haar verschuldigd was, en voor dat bedrag zijn de twee hoofdelijk aansprakelijk. De verkrijger kan daaraan ontkomen door zijn aandeel op eigen kosten aan de overige deelgenoten over te dragen.

De reden dat dit wel mag, is dat de boedel er niet door wordt aangetast. De samenstelling van de gemeenschap blijft ongewijzigd; alleen de kring van deelgenoten verandert. Schuldeisers van de gemeenschap houden dus dezelfde goederen als verhaalsobject, en de afwikkeling wordt niet doorkruist.

Wat het praktisch waard is

Een aandeel in een gemeenschap is doorgaans moeilijk te verkopen. De koper weet niet wat hij precies krijgt zolang er niet is verdeeld, hij is afhankelijk van de medewerking van de anderen en hij erft de conflicten. De prijs die zo'n aandeel opbrengt, blijft daarom vaak ver achter bij een evenredig deel van de waarde van de boedel.

Voor schuldeisers geldt hetzelfde. Uitwinning van een aandeel levert vaak minder op dan verwacht. Vaak is de weg van artikel 3:180 BW, verdeling vorderen zodat de onderliggende goederen bereikbaar worden, uiteindelijk doelmatiger.

Beperkingen uit de rechtsverhouding

Het eerste lid geldt alleen voor zover uit de rechtsverhouding tussen de deelgenoten niets anders voortvloeit. Er kan bijvoorbeeld zijn afgesproken dat niemand zijn aandeel overdraagt zonder instemming van alle anderen. Volgt zo'n beperking uit hun verhouding, dan verklaart het tweede lid het derde en het vierde lid van artikel 3:168 BW van overeenkomstige toepassing.

Dat brengt twee dingen mee. De kantonrechter kan zo'n beperking wegens onvoorziene omstandigheden wijzigen of buiten werking stellen, zodat niemand er blijvend aan vastzit als de omstandigheden ingrijpend veranderen. En de beperking bindt ook de rechtverkrijgenden van een deelgenoot, zodat zij niet meer vrijheid hebben dan hun voorganger.

Een voorbeeld. Vier erfgenamen wikkelen een nalatenschap af waarin een bedrijfspand en effecten zitten. Eén van hen wil er zonder verder gedoe uit en verkoopt zijn aandeel in de hele nalatenschap aan een derde. Dat kan, tenzij zij onderling iets anders zijn overeengekomen. De koper wordt deelgenoot en kan verdeling vorderen. Alleen de plaats in de gemeenschap gaat over: voor de schulden waarvoor de verkoper zelf instaat, kunnen de schuldeisers hem gewoon blijven aanspreken.

In de praktijk

Overweegt u de verkoop van uw aandeel, reken dan eerst uit wat verdeling zou opleveren. In veel gevallen is het vorderen van verdeling verstandiger dan het verkopen van een aandeel met een flinke korting.

Wilt u juist voorkomen dat er een onbekende deelgenoot bijkomt, leg dan vast dat overdracht instemming vergt en spreek een aanbiedingsregeling af. Houd er wel rekening mee dat de kantonrechter zo'n beperking bij onvoorziene omstandigheden opzij kan zetten.