Boek 3 Artikel 196 (3:196 BW)

Een verdeling kan scheef uitpakken doordat een goed verkeerd is gewaardeerd. Dit artikel biedt daarvoor een eigen grond om de verdeling aan te tasten, naast de algemene gronden waarop rechtshandelingen vernietigbaar zijn. De eis is dubbel: er moet zijn gedwaald over de waarde van een of meer te verdelen goederen of schulden, en de dwalende moet daardoor voor meer dan een vierde gedeelte zijn benadeeld.

De drempel van een vierde

Niet elke misrekening telt. De wet legt de grens bij een benadeling van meer dan een vierde. Kleinere afwijkingen moeten worden aanvaard, want bij elke waardering hoort een marge en verdelingen zouden anders jarenlang op losse schroeven staan. Wie meer dan een kwart tekort is gekomen, kan wel opkomen tegen de verdeling.

Het tweede lid maakt het bewijs een stuk eenvoudiger. Is een benadeling van meer dan een vierde bewezen, dan wordt vermoed dat de benadeelde over de waarde heeft gedwaald. Hij hoeft dus niet ook nog aan te tonen wat hij dacht of wist; de andere partij zal moeten aantonen dat er geen dwaling was.

Waarnaar wordt gerekend

Het derde lid geeft de rekenregel. De goederen en schulden van de gemeenschap worden geschat naar hun waarde op het tijdstip van de verdeling. Latere waardestijging of waardedaling telt dus niet mee. Wie een woning kreeg toebedeeld die daarna sterk in waarde steeg, heeft de anderen niet benadeeld, en omgekeerd.

Goederen en schulden die onverdeeld zijn gebleven, worden niet meegerekend. Alleen wat werkelijk is verdeeld, doet mee in de vergelijking. Dat sluit aan bij artikel 3:179 BW, dat bepaalt dat van een overgeslagen goed eenvoudigweg een nadere verdeling kan worden gevorderd.

Als je het risico hebt aanvaard

Het vierde lid sluit de weg af voor wie bewust een gok nam. Heeft de benadeelde de toedeling te zijner bate of schade aanvaard, dan kan hij de verdeling niet op grond van dwaling over de waarde laten vernietigen. Wie afspreekt dat hij een goed neemt zoals het is, met de kans op mee- en op tegenvallers, kan achteraf niet klagen dat het tegenviel.

Dat komt vaker voor dan men denkt: een deelgenoot neemt een onderneming, een verzameling of een moeilijk te taxeren pand over tegen een afgesproken bedrag, juist omdat niemand de waarde precies kent. Zo'n afspraak moet dan wel duidelijk zijn vastgelegd, anders is achteraf niet vast te stellen dat het risico bewust is aanvaard.

Een voorbeeld. Twee broers verdelen een nalatenschap. De ene krijgt een bedrijfspand dat op driehonderdduizend euro is gewaardeerd, de andere een gelijk bedrag aan spaargeld. Later blijkt dat het pand op het tijdstip van de verdeling in werkelijkheid ruim het dubbele waard was. De benadeling ligt dan boven een vierde en de broer die het spaargeld kreeg, kan de verdeling aantasten.

In de praktijk

Laat moeilijk te waarderen goederen taxeren vóór de verdeling, en leg de peildatum vast. Dat voorkomt niet alleen conflicten, het levert ook het bewijs waarop later een beroep kan worden gedaan.

Wilt u juist zekerheid dat de verdeling standhoudt, spreek dan uitdrukkelijk af dat een toedeling voor bate en schade wordt aanvaard. Artikel 3:197 BW biedt daarnaast de mogelijkheid om vernietiging af te wenden door het tekort alsnog aan te vullen.