Boek 3 Artikel 166 (3:166 BW)

Zodra een goed aan twee of meer mensen samen toebehoort, is er een gemeenschap. Dat kan een huis zijn dat twee partners samen kochten, een nalatenschap waarin drie kinderen zitten, een boot van vier vrienden of een bedrijfspand van twee vennoten. Dit artikel zegt wanneer die situatie er is, hoe groot ieders aandeel dan is en welke maatstaf de onderlinge verhouding beheerst. Het is daarmee de ingang van de hele regeling over gemeenschap: alles wat verderop staat over gebruik, beheer, kosten en verdeling, bouwt hierop voort.

Wat een gemeenschap is

Er is een gemeenschap zodra een of meer goederen gezamenlijk toebehoren aan twee of meer deelgenoten. Er hoeft geen overeenkomst aan ten grondslag te liggen en niemand hoeft de gemeenschap gewild te hebben. Erfgenamen worden deelgenoot zonder dat ze elkaar hoeven te kennen, en wie een halve woning erft van een oudtante zit vanaf dat moment in een gemeenschap met de andere gerechtigde.

Het gaat om goederen: zaken zowel als vermogensrechten. Een gemeenschappelijke auto valt eronder, maar ook een gezamenlijk aandeel in een onderneming, een octrooi dat twee uitvinders samen hebben aangevraagd of een gedeeld auteursrecht. Ook een vordering kan gemeenschappelijk zijn, bijvoorbeeld een vordering tot schadevergoeding die meerdere erfgenamen samen van de erflater hebben geërfd. Steeds moet het gaan om gerechtigdheid tot het goed zelf; wie samen met een ander een schuld heeft, is daarmee nog geen deelgenoot in een gemeenschap.

De omvang van de aandelen

Het tweede lid gaat uit van gelijkheid: de aandelen zijn gelijk, tenzij uit de rechtsverhouding tussen de deelgenoten iets anders volgt. Dat is een praktisch uitgangspunt, want vaak is niet vastgelegd wie hoeveel heeft ingebracht. Wie stelt dat de verhouding ongelijk is, moet dat dus onderbouwen met wat er tussen partijen geldt.

Wat de wet hier 'rechtsverhouding' noemt, kan een afspraak zijn, zoals een koopakte waarin staat dat de een voor twee derde en de ander voor een derde verkrijgt, of een samenlevingscontract. Het kan ook de wettelijke regeling zijn die op een bepaald soort gemeenschap van toepassing is; voor de huwelijksgoederengemeenschap gaat Boek 1 bijvoorbeeld zelf uit van gelijke delen (artikel 1:100 BW). Volgt uit geen van beide iets anders, dan blijft het bij gelijke aandelen.

Redelijkheid en billijkheid tussen deelgenoten

Het derde lid verklaart artikel 6:2 BW van overeenkomstige toepassing op de verhouding tussen de deelgenoten. Dat betekent dat zij zich tegenover elkaar moeten gedragen naar wat redelijkheid en billijkheid meebrengen. Ze zijn geen vreemden voor elkaar, ook al hebben ze niets afgesproken en hebben ze elkaar niet gekozen.

Die maatstaf werkt in twee richtingen, zoals artikel 6:2 BW zelf aangeeft. Redelijkheid en billijkheid kunnen verplichtingen tussen de deelgenoten meebrengen die nergens zijn vastgelegd; wat dat concreet vraagt, hangt af van de omstandigheden. En een regel die tussen hen geldt, wordt niet toegepast voor zover dat in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Voor het gebruik van het gemeenschappelijke goed geeft artikel 3:169 BW daarnaast een eigen regel: iedere deelgenoot mag het goed gebruiken, mits dat te verenigen is met het recht van de anderen.

Een voorbeeld. Twee zussen erven het ouderlijk huis, ieder voor de helft. De ene woont er al jaren, de andere woont ver weg. Er is niets geregeld. Vanaf het overlijden zijn zij deelgenoten met gelijke aandelen, en hun onderlinge verhouding wordt beheerst door redelijkheid en billijkheid. De inwonende zus kan het huis dus niet zomaar volledig voor zichzelf blijven gebruiken zonder rekening te houden met het recht van haar zus.

In de praktijk

Wanneer bij een gezamenlijke aankoop of erfenis op papier staat wie welk aandeel heeft en wie welke kosten draagt, hoeft later niet te worden gereconstrueerd wat de bedoeling was. Ontbreekt zo'n vastlegging en volgt ook uit de rechtsverhouding niets anders, dan geldt het wettelijke uitgangspunt van gelijke aandelen.

De wet bindt deelgenoten niet aan elkaar vast: op grond van artikel 3:178 BW kan iedere deelgenoot in beginsel steeds verdeling vorderen. De artikelen hierna regelen hoe er intussen met het goed wordt omgegaan en hoe de gemeenschap uiteindelijk kan worden verdeeld.