Boek 3 Artikel 309 (3:309 BW)

Wie iets betaalt zonder dat hij dat verschuldigd was, kan het terugvorderen. Dit artikel bepaalt hoe lang die mogelijkheid blijft bestaan. Er gelden twee termijnen naast elkaar: vijf jaren vanaf de dag nadat de betaler weet dat hij ten onrechte heeft betaald én weet wie het geld heeft gekregen, en in ieder geval twintig jaren nadat de vordering is ontstaan. De termijn die het eerst volloopt, sluit de deur.

De korte termijn: bekendheid

De termijn van vijf jaren begint pas te lopen wanneer aan twee voorwaarden is voldaan. De betaler moet weten dat hij een vordering heeft, dus dat er zonder grond is betaald, en hij moet weten wie het geld heeft ontvangen. Zolang een van beide ontbreekt, staat de klok stil. Het gaat om werkelijke bekendheid, niet om de vraag of hij het had kunnen weten als hij beter had opgelet; wel kan uit de omstandigheden worden afgeleid dat iemand het op enig moment wist.

De lange termijn: twintig jaar

Daarnaast loopt een absolute termijn van twintig jaren vanaf het ontstaan van de vordering. Die staat los van wat de betaler wist. Zij zorgt ervoor dat een aanspraak niet tientallen jaren later alsnog kan opduiken doordat iemand pas heel laat ontdekte wat er destijds is gebeurd. Na twintig jaar is de zaak afgesloten, ook voor wie er niets van wist.

Wat onverschuldigde betaling is

Het gaat om een prestatie zonder rechtsgrond: een dubbele betaling, een overboeking naar het verkeerde rekeningnummer, betaling op een contract dat achteraf nietig blijkt, of doorbetaling na afloop van een abonnement. De grondslag van de terugvordering zelf staat in Boek 6; dit artikel regelt alleen binnen welke tijd zij nog kan worden ingesteld.

Een voorbeeld

Een bedrijf betaalt door een fout in de administratie twee jaar lang maandelijks een bedrag aan een leverancier waarmee de samenwerking allang was gestopt. Zodra de controller de fout ontdekt en ziet wie het geld ontving, begint de termijn van vijf jaren. Ontdekt niemand het en komt het pas na decennia aan het licht, dan is de lange termijn beslissend en valt er niets meer terug te halen.

In de praktijk

Voor wie terugvordert, is het van belang vast te leggen wanneer de fout is ontdekt en hoe. Dat moment bepaalt immers het begin van de korte termijn, en juist daarover gaat de discussie meestal.

Voor de ontvanger van het geld is het omgekeerd: hij zal willen aantonen dat de ander het al veel eerder wist of dat er in de administratie stukken zijn waaruit dat blijkt. Wordt een terugvordering betwist, dan is een beroep op verjaring alleen kansrijk als de vijf jaren sinds die bekendheid ongestoord zijn verstreken.

En voor beide partijen geldt: een tijdige, ondubbelzinnige schriftelijke aanmaning doorbreekt de korte termijn en laat een nieuwe beginnen. Dat is vaak eenvoudiger dan achteraf twisten over wie wat wanneer wist.