Boek 3 Artikel 4 (3:4 BW)

Dit artikel bepaalt wanneer een voorwerp opgaat in een andere zaak en daardoor zijn zelfstandigheid verliest. Zolang iets een eigen zaak is, kan het apart worden verkocht, geleverd, verpand en in beslag genomen. Wordt het bestanddeel van een hoofdzaak, dan houdt dat op: het volgt vanaf dat moment het lot van de zaak waarin het is opgegaan. De wet geeft daarvoor twee ingangen, die naast elkaar staan.

De eerste ingang: de verkeersopvatting

Alles wat volgens de opvattingen in het maatschappelijk verkeer onderdeel van een zaak uitmaakt, is bestanddeel. Beslissend is dus niet hoe partijen er zelf over denken, en ook niet wat degene die het onderdeel aanbracht van plan was, maar hoe het geheel in het verkeer wordt gezien. Die vraag wordt beantwoord aan de hand van de omstandigheden van het geval, waaronder de aard van de zaken en de manier waarop zij gewoonlijk worden verhandeld en gebruikt. Zo maakt het roer deel uit van een zeilboot en vormen de lamellen een deel van een jaloezie. Dat zo'n onderdeel technisch eenvoudig los te halen is, doet bij deze toets niet ter zake.

De tweede ingang: beschadiging bij losmaken

Ook zonder die verkeersopvatting kan iets bestanddeel worden, namelijk als het zo met een hoofdzaak verbonden raakt dat scheiden niet lukt zonder dat een van beide zaken van betekenis wordt beschadigd. Hier is de fysieke verbinding beslissend. Wie een balk inmetselt of een dakraam in een dak zet, maakt van dat onderdeel een stuk van het geheel.

Wat het gevolg is

• Geen zelfstandig goed meer. Het bestanddeel kan niet los worden overgedragen of verpand; een eerder gevestigd pandrecht verliest zijn voorwerp.
• Eigendom volgt de hoofdzaak. De eigenaar van de hoofdzaak wordt ook eigenaar van wat erin opgaat, ook als hij daar niet voor betaald heeft.
• Zekerheid schuift mee. Rust er een hypotheekrecht op een gebouw, dan bestrijkt dat ook wat later bestanddeel van dat gebouw wordt.

Een voorbeeld. Iemand laat bij de verbouwing van zijn buurman een partij oude bakstenen achter, in de veronderstelling dat hij ze later terugkrijgt. De buurman metselt ze in de gevel van zijn schuur. Losmaken kan niet zonder de muur van betekenis te beschadigen, dus de stenen zijn bestanddeel van de schuur geworden en de buurman is er eigenaar van. Wie de stenen achterliet, kan ze niet meer als zijn eigendom terugvorderen; hem resteert hooguit een vordering in geld.

In de praktijk

Wie eigenaar is van een zaak die in of aan een andere zaak wordt bevestigd, kan daardoor zijn eigendom verliezen, en een recht dat op die zaak rust, gaat met haar mee onder. Wie dat wil voorkomen, moet vóór de verbinding zijn positie veiligstellen op een andere manier dan met een recht op het onderdeel zelf.

Voor de koper van een woning werkt het de andere kant op. Wat bestanddeel is, gaat mee met het huis en hoeft niet apart te worden gekocht. Wil de verkoper iets meenemen dat vastzit, dan moet daarover uitdrukkelijk iets worden afgesproken en moet het worden losgemaakt voordat de overdracht plaatsvindt.