Boek 3 Artikel 169 (3:169 BW)

Wie samen met anderen eigenaar is van een huis, een auto of een stuk grond, wil weten of hij dat goed mag gebruiken. Dit artikel geeft het antwoord: ja, iedere deelgenoot mag dat, tenzij er een regeling is die iets anders bepaalt. Maar dat recht is niet onbegrensd. Het gebruik moet te verenigen zijn met het recht van de andere deelgenoten, en die anderen hebben precies dezelfde aanspraak.

Iedereen mag, maar niet ten koste van de rest

Het uitgangspunt is ruim: gebruik is toegestaan en er is geen toestemming van de anderen voor nodig. De grens ligt bij het recht van de overige deelgenoten. Gebruik dat hen praktisch buitensluit, is dus niet zonder meer toegestaan.

Of gebruik verenigbaar is, hangt af van de aard van het goed en van de omstandigheden. Een gezamenlijke oprit of een gedeelde tuin kan door alle deelgenoten tegelijk worden gebruikt zonder dat de een de ander in de weg zit. Een gemeenschappelijke bedrijfsruimte kan misschien worden opgedeeld.

Een regeling gaat voor

De wettelijke regel geldt alleen voor zover er niets anders is geregeld. Hebben de deelgenoten een afspraak gemaakt over het gebruik, of heeft de kantonrechter een regeling getroffen, dan gaat die voor. Artikel 3:168 BW biedt daarvoor de basis. Wie het gebruik duidelijk wil vastleggen, doet dat dus langs die weg en niet door zich op dit artikel te beroepen.

Bij het ontbreken van een regeling ontstaat vaak de situatie dat één deelgenoot het goed feitelijk volledig gebruikt en de anderen niet. Dat is niet automatisch onrechtmatig, maar het kan wel betekenen dat de gebruiker de anderen moet compenseren. Volgens de rechtspraak van de Hoge Raad kan een deelgenoot die het goed met uitsluiting van de anderen gebruikt, aan hen een vergoeding voor dat gebruik verschuldigd zijn.

Wat te doen bij onenigheid

Wie het gemeenschappelijke goed wil gebruiken en daarin wordt gehinderd, kan de andere deelgenoten aanspreken, en met een concreet voorstel komen voor de verdeling van het gebruik. Leidt dat niet tot resultaat, dan kan de kantonrechter een gebruiksregeling treffen. Eigenmachtig optreden, zoals het vervangen van sloten of het weghalen van spullen, kan op zichzelf tot een nieuw geschil leiden: het bezit van de ander wordt beschermd langs de weg van artikel 3:125 BW.

Belangrijk is ook wat een deelgenoot niet mag. Gebruik is iets anders dan beschikken. Verkopen, bezwaren of ingrijpend verbouwen valt niet onder gebruik; daarvoor gelden de regels over beheer en beschikking in artikel 3:170 BW.

Een voorbeeld. Drie broers erven samen een weiland. Een van hen zet er het hele jaar door zijn paarden op en heeft het hek op slot gedaan, zodat de anderen er niets meer mee kunnen. Dat gebruik is niet te verenigen met hun recht. Zij kunnen een afspraak verlangen over het gebruik van het land of een vergoeding voor het gebruik dat hij alleen heeft, en zo nodig de kantonrechter vragen een regeling te treffen.

In de praktijk

Bij gemeenschappen die langer duren dan gepland, leidt het gebruik geregeld tot onenigheid. Een korte schriftelijke afspraak over wie wanneer gebruikt, wie het onderhoud doet en wie de vaste lasten betaalt, maakt duidelijk waar ieder aan toe is.

Wie een gemeenschappelijk goed alleen gebruikt, moet er rekening mee houden dat daar een gebruiksvergoeding tegenover kan staan, ook als daarover nooit iets is afgesproken. Voor wie juist buiten de deur staat, maakt het tijdig aankaarten van de situatie duidelijk dat hij met het exclusieve gebruik door de ander niet instemt.