Boek 3 Artikel 298 (3:298 BW)

Soms heeft één verkoper hetzelfde goed aan twee mensen beloofd. Beiden hebben dan een recht op levering, en beiden willen dat de rechter hun vordering toewijst. Dit artikel bepaalt wie in die onderlinge strijd voorgaat: het oudste recht op levering. Wie er als eerste bij was, heeft de sterkste papieren. Dat is geen ijzeren wet; de bepaling noemt zelf drie redenen waarom het anders kan uitpakken.

Er moeten twee of meer schuldeisers zijn die ten aanzien van hetzelfde goed rechten op levering nastreven die niet naast elkaar kunnen bestaan. Dat kan gaan om een woning die tweemaal is verkocht, om een machine die aan twee kopers is toegezegd, of om een aandeel dat aan verschillende gegadigden is beloofd. Zolang beide vorderingen naast elkaar kunnen worden nagekomen, botsen zij niet en is dit artikel niet nodig.

Het oudste recht gaat voor

De hoofdregel is eenvoudig: het recht dat het eerst ontstond, wint. Bepalend is dus niet wie het eerst naar de rechter stapt of wie het meest heeft betaald, maar op welk moment het recht op levering is ontstaan. Meestal is dat het moment waarop de overeenkomst tot stand kwam. Wie later kocht, moet het afleggen tegen de eerdere gegadigde, ook als hij van diens bestaan niets wist.

De drie uitzonderingen

• De wet. Op sommige terreinen wijst de wet zelf een andere volgorde aan, bijvoorbeeld door aan een bepaalde inschrijving of registratie gevolgen te verbinden.
• De aard van de rechten. Niet elk recht op levering is van dezelfde soort; een sterker of anders geaard recht kan daardoor voorgaan op een ouder maar zwakker recht.

- Redelijkheid en billijkheid. De omstandigheden kunnen de volgorde omkeren, bijvoorbeeld wanneer de latere koper al jaren in het goed heeft geïnvesteerd en de eerdere gegadigde stilzat.

Wat dit artikel niet regelt

De bepaling gaat over de onderlinge verhouding van de schuldeisers, niet over de goederenrechtelijke uitkomst nadat er is geleverd. Is het goed eenmaal aan de tweede koper overgedragen en is die overdracht geldig, dan is hij rechthebbende geworden, hoe oud het recht van de ander ook was. Wie achterblijft, houdt in dat geval een vordering tegen de verkoper over: die is zijn verplichting tegenover hem niet nagekomen. Onder omstandigheden kan ook de tweede koper zelf onrechtmatig hebben gehandeld. Dat hij wist dat het goed al aan een ander was verkocht, is daarvoor op zichzelf niet genoeg; daarnaast zijn bijkomende omstandigheden nodig die zijn handelen tegenover de eerste gerechtigde werkelijk onrechtmatig maken.

Een voorbeeld

Een verkoper sluit in maart een koopovereenkomst voor zijn loods met een ondernemer, en in mei nog een met een andere gegadigde die meer biedt. Beiden vorderen levering. In hun onderlinge verhouding gaat de ondernemer uit maart voor, omdat zijn recht ouder is. Heeft de verkoper in juni echter al aan de tweede geleverd en is die daardoor eigenaar geworden, dan resteert voor de eerste een vordering tegen de verkoper zelf.

In de praktijk

Voor een koper is snelheid daarom belangrijker dan gelijk hebben. Hoe eerder de levering plaatsvindt, en bij registergoederen hoe eerder de koop in de openbare registers zichtbaar wordt gemaakt, hoe kleiner de kans dat een ander hem voor is. En wie merkt dat de verkoper met een tweede gegadigde praat, kan beter meteen actie ondernemen dan afwachten tot de akte bij de notaris passeert.