Boek 3 Artikel 225 (3:225 BW)

Een vruchtgebruik loopt een keer af: de termijn verstrijkt, de vruchtgebruiker overlijdt of hij doet afstand van zijn recht. Vanaf dat moment mag hij het goed niet langer gebruiken en moet het weer beschikbaar komen voor de hoofdgerechtigde, degene aan wie het goed toebehoort. Die verplichting rust niet alleen op de vruchtgebruiker zelf, maar ook op zijn rechtverkrijgenden, zoals zijn erfgenamen.

Wat teruggeven precies inhoudt

De wet vraagt dat de goederen ter beschikking van de hoofdgerechtigde worden gesteld. Dat is meer dan de sleutel op de mat leggen: het gaat erom dat de hoofdgerechtigde er weer feitelijk bij kan en er weer over kan beschikken. Bij een woning betekent dat ontruimen en overhandigen, bij een auto of een inboedel afgifte, bij een effectenportefeuille of een bankrekening dat de toegang en het beheer terugkeren. Blijft de oud-vruchtgebruiker er zitten of houdt hij de zaken onder zich, dan is hij houder zonder recht en kan de hoofdgerechtigde afgifte vorderen.

Ook de erfgenamen

Eindigt het vruchtgebruik doordat de vruchtgebruiker overlijdt, dan is er niemand meer die kan teruggeven. Daarom noemt de wet ook de rechtverkrijgenden. Zijn erfgenamen moeten de goederen ter beschikking stellen, ook als ze nog midden in de afwikkeling van de nalatenschap zitten. Voor de hoofdgerechtigde is dat belangrijk, want de zaken bevinden zich vaak in het huis van de overledene en raken anders vermengd met diens eigen bezittingen.

In welke staat

Wat er teruggaat, is het goed zoals het na normaal gebruik is geworden. Een vruchtgebruiker mag het goed gebruiken en de vruchten oogsten, en slijtage door gewoon gebruik hoort daarbij. Verwaarlozing hoort er niet bij: wie het goed heeft laten verkommeren of het zonder recht heeft weggegeven, kan daarvoor worden aangesproken. Was er een ruimere bevoegdheid tot vervreemden en verteren gegeven, dan blijft afgifte het uitgangspunt: de hoofdgerechtigde kan de goederen zelf opeisen én alles wat er bij vervanging voor is teruggekomen. Wie minder wil afgeven, moet dus aantonen dat de rest is verteerd of door een toevallige oorzaak verloren is gegaan; die bewijslast ligt bij de vruchtgebruiker en na zijn dood bij zijn erfgenamen, en in de praktijk beslist zij het geschil. Zie artikel 3:215 BW.

Een voorbeeld. Een moeder heeft het vruchtgebruik van de woning van haar overleden partner; de kinderen zijn eigenaar. Als zij overlijdt, eindigt het vruchtgebruik. Haar eigen erfgenamen moeten de woning leegmaken en de sleutels aan de kinderen geven. Zolang dat niet gebeurt, kunnen de kinderen het huis niet verkopen en lopen de kosten door; zij kunnen afgifte vorderen en de schade daarvan aan de orde stellen.

In de praktijk

• Maak een beschrijving bij aanvang. Wie bij het begin van het vruchtgebruik vastlegt welke goederen er zijn en in welke staat, voorkomt dat de teruggave jaren later een woordenstrijd wordt.
• Regel het moment. Spreek af binnen welke termijn wordt ontruimd en opgeleverd; de wet noemt daarvoor geen vaste periode.
• Denk aan de vervolgvragen. Een algemene eindafrekening van gemaakte kosten kent de wet niet: gewone lasten en gewone herstellingen blijven op grond van artikel 3:220 BW definitief voor rekening van de vruchtgebruiker, en de hoofdgerechtigde hoeft zelf niets te herstellen. Wel kan de vruchtgebruiker bij het einde terugvragen wat hij uit eigen vermogen heeft voorgeschoten voor schulden van een in vruchtgebruik gegeven algemeenheid of voor buitengewone lasten op bepaalde goederen (artikel 3:222 BW). Bij afstand vooraf op grond van artikel 3:224 BW speelt dezelfde afwikkeling.