Boek 3 Artikel 195 (3:195 BW)

Een verdeling vraagt volgens artikel 3:182 BW om medewerking van alle deelgenoten. Ontbreekt iemand die had moeten meedoen, dan is de verdeling in beginsel nietig: zij heeft nooit bestaan en niemand kan zich erop beroepen. Op die strenge regel bestaat één belangrijke uitzondering, en het tweede lid regelt bovendien wat er gebeurt als iemand meedeed die er niet bij hoorde of te veel meenam.

Nietig, tenzij bij notariële akte

De hoofdregel is nietigheid. Wie niet aan de verdeling heeft deelgenomen terwijl hij deelgenoot was, of wiens medewerking anderszins vereist was, wordt daardoor niet gebonden en de verdeling is als geheel zonder gevolg. Alles moet dan opnieuw, nu met iedereen erbij.

Is de verdeling bij notariële akte tot stand gekomen, dan is zij niet nietig maar vernietigbaar. Zij geldt dus totdat iemand haar aantast, en alleen degene die niet aan de verdeling heeft deelgenomen kan dat vorderen. Achter dat verschil zit het vertrouwen dat aan een notariële akte wordt ontleend: derden en betrokkenen moeten op zo'n stuk kunnen afgaan zolang niemand het aanvecht.

De termijn van één jaar

Aan de vernietiging is een korte termijn verbonden. De rechtsvordering verjaart door verloop van één jaar nadat de verdeling ter kennis is gekomen van degene die niet meedeed. De termijn begint dus niet te lopen op het moment van de verdeling zelf, maar zodra de buitengesloten betrokkene ervan weet.

Die korte termijn dwingt tot snel handelen. Wie hoort dat er buiten hem om is verdeeld, moet niet eerst maandenlang overleggen in de hoop dat het vanzelf wordt rechtgezet. Een jaar is zo voorbij, en daarna staat de verdeling vast, hoe onrechtvaardig zij ook uitpakte.

Meegedeeld terwijl je niet gerechtigd was

Het tweede lid ziet op twee andere fouten. De eerste is dat iemand aan de verdeling deelnam die niet tot de gemeenschap gerechtigd was. De tweede is dat een deelgenoot opkwam voor een groter aandeel dan hem toekwam. In beide gevallen kan het ten onrechte uitgekeerde ten behoeve van de gemeenschap worden teruggevorderd.

Het bijzondere is wat er niet gebeurt: de verdeling blijft voor het overige van kracht. Er hoeft dus niet helemaal opnieuw te worden verdeeld. Alleen wat te veel is meegegaan, komt terug in de boedel en wordt daarna alsnog goed verdeeld. Dat houdt de gevolgen beheersbaar en beschermt de afspraken die wel klopten.

Een voorbeeld. Vier erfgenamen verdelen een nalatenschap, maar één van hen wordt vergeten omdat de anderen niet wisten dat hij bestond. Is de verdeling onderhands gedaan, dan is zij nietig en moet alles over. Ging het bij de notaris, dan geldt zij totdat de vergeten erfgenaam haar laat vernietigen, en daarvoor heeft hij één jaar vanaf het moment dat hij ervan hoorde.

In de praktijk

Ga vóór elke verdeling zorgvuldig na wie er moet meedoen. Naast de deelgenoten kan dat ook een beperkt gerechtigde zijn die op grond van artikel 3:177 BW moet meewerken. Een vergeten betrokkene maakt maanden werk waardeloos.

Merkt u dat er buiten u om is verdeeld, laat dan direct schriftelijk weten dat u zich daar niet bij neerlegt en houd de datum vast waarop u het te weten kwam. Die datum bepaalt hoeveel tijd u nog hebt.