Boek 3 Artikel 219 (3:219 BW)

Aan sommige goederen is stemrecht verbonden. Voor de twee belangrijkste gevallen staat de regeling elders: voor aandelen in een vennootschap in Boek 2, en voor een appartementsrecht in Boek 5, waar de uitoefening van het stemrecht in de vergadering van eigenaars juist bij de vruchtgebruiker ligt. Dit artikel vult die regelingen aan voor de overige goederen waaraan stemrecht is verbonden. Daarvoor geeft het het uitgangspunt: het stemrecht blijft bij de hoofdgerechtigde, tenzij bij de vestiging van het vruchtgebruik anders is bepaald.

Waarom bij de hoofdgerechtigde

Stemrecht gaat over zeggenschap en dus over het goed zelf, niet over het genot ervan. Wie stemt over een fusie, over een grote investering of over het aangaan van een lening, beslist mee over de waarde van het vermogen dat uiteindelijk bij de hoofdgerechtigde terugkomt. Het past bij de systematiek van deze titel om die beslissingen bij hem te laten en de vruchtgebruiker het genot te geven.

De bijzondere gevallen zijn elders geregeld, in Boek 2 voor het vennootschapsrecht en in Boek 5 voor het appartementsrecht. Bij aandelen blijft de aandeelhouder in beginsel degene die stemt; het stemrecht ligt alleen bij de vruchtgebruiker als dat zo is afgesproken. Bij de naamloze vennootschap moet die toekenning bij de vestiging van het vruchtgebruik plaatsvinden (artikel 2:88 BW). Bij de besloten vennootschap kan zij ook later tot stand komen, door een schriftelijke afspraak tussen de aandeelhouder en de vruchtgebruiker (artikel 2:197 BW); daarnaast stelt Boek 2 nog eisen die samenhangen met de overdraagbaarheid van de aandelen en met een vereiste goedkeuring. Bij een appartementsrecht is het omgekeerd: daar oefent de vruchtgebruiker het stemrecht in de vergadering van eigenaars uit, tenzij bij de instelling anders is bepaald. Dit artikel laat die regelingen uitdrukkelijk onverlet.

Afwijken bij de vestiging

De hoofdregel is van aanvullend recht: bij de vestiging kan anders worden bepaald. Dezelfde opzet kent de regeling voor aandelen in Boek 2, waarvan in de praktijk regelmatig gebruik wordt gemaakt, bijvoorbeeld wanneer een ondernemer aandelen overdraagt aan zijn kinderen maar zelf nog de leiding wil houden. Hij behoudt dan het vruchtgebruik met het stemrecht, terwijl de kinderen hoofdgerechtigde worden.

Wie dat wil, moet het uitdrukkelijk regelen en het ook goed vastleggen, want het gaat om een afwijking van de wettelijke verdeling. Ook is het verstandig te bepalen wat er gebeurt bij bijzondere besluiten, zodat niet later blijkt dat het stemrecht wel is toegekend maar de reikwijdte ervan onduidelijk is.

Het vruchtgebruik uit het erfrecht

Voor het vruchtgebruik dat op grond van het erfrecht in Boek 4 aan een langstlevende echtgenoot kan worden toegekend, geldt een eigen regel. Daarbij komt het stemrecht eveneens aan de vruchtgebruiker toe, tenzij bij de vestiging door partijen of door de kantonrechter anders wordt bepaald.

Die uitzondering is verklaarbaar. Dat vruchtgebruik is bedoeld om de langstlevende in staat te stellen zijn of haar leven voort te zetten, zo nodig met voortzetting van een onderneming. Zonder stemrecht zou die positie snel uitgehold worden door besluiten waarop hij of zij geen invloed heeft.

Een voorbeeld. Een vader schenkt zijn aandelen aan zijn dochter en behoudt het vruchtgebruik. Is er niets geregeld, dan stemt de dochter in de aandeelhoudersvergadering en geniet de vader het dividend. Wil hij de zeggenschap houden tot zijn pensioen, dan moet dat bij de vestiging worden bepaald, binnen de grenzen die het vennootschapsrecht daaraan stelt.

In de praktijk

Bij bedrijfsopvolging is dit het punt waarop het vaakst wordt misgerekend. Genot en zeggenschap zijn twee verschillende dingen, en wie het genot houdt heeft daarmee nog geen invloed op de koers van de onderneming.

Controleer daarnaast of de statuten of het splitsingsreglement ruimte laten voor de gewenste verdeling. De regeling in de akte van vestiging kan alleen werken voor zover het toepasselijke recht en die stukken dat toelaten.