Boek 3 Artikel 201 (3:201 BW)

Vruchtgebruik splitst het profijt van een goed van de eigendom ervan. De vruchtgebruiker mag het goed gebruiken en mag de vruchten ervan houden, terwijl het goed toebehoort aan een ander. Die ander heet de hoofdgerechtigde: hij is de rechthebbende, maar hij moet het gebruik en de vruchten aan de vruchtgebruiker laten zolang het recht duurt. Dit artikel legt die kern vast.

Gebruiken en genieten

Het recht bestaat uit twee onderdelen. Het eerste is gebruik: de vruchtgebruiker mag het goed feitelijk benutten, bijvoorbeeld in een woning wonen of een machine in zijn bedrijf inzetten. Het tweede is het genot van de vruchten: die mag hij houden. Let op dat niet elk voordeel een vrucht is; wat een goed verder oplevert komt op grond van artikel 3:213 BW de hoofdgerechtigde toe en valt eveneens onder het vruchtgebruik.

Bij vruchten gaat het om beide bekende soorten. Natuurlijke vruchten zijn wat het goed voortbrengt, zoals een oogst. Burgerlijke vruchten zijn de opbrengsten die uit een rechtsverhouding voortkomen, zoals huur, pacht of rente. Wat de vruchtgebruiker precies mag, wordt verder ingevuld door de regels die bij de vestiging zijn gesteld en door de overige bepalingen van deze titel.

Vruchtgebruik is geen eigendom

Het is belangrijk het onderscheid scherp te houden. Vruchtgebruik is een beperkte gerechtigdheid tot andermans goed; het is geen eigendom en levert in beginsel geen beschikkingsbevoegdheid op. Daarop bestaan uitzonderingen: is een goed ervoor bestemd te worden vervreemd, dan mag de vruchtgebruiker het volgens artikel 3:212 BW overeenkomstig die bestemming vervreemden, en bij de vestiging kan hem de bevoegdheid tot vervreemding en vertering van andere goederen worden gegeven. In de overige gevallen kan hij het goed alleen verkopen, wegschenken of bezwaren wanneer de hoofdgerechtigde daarmee instemt of de kantonrechter hem daartoe machtigt; die machtiging wordt op grond van artikel 3:212 lid 3 BW alleen verleend als een van beiden er baat bij heeft en de ander er niet door wordt benadeeld. Gebeurt dat alles niet, dan blijft de hoofdgerechtigde rechthebbende, ook al heeft hij er voorlopig weinig profijt van.

Vruchtgebruik verschilt ook van huur. Een huurder ontleent zijn positie aan een overeenkomst met de verhuurder en is houder van de zaak. Een vruchtgebruiker heeft een goederenrechtelijk recht dat tegen iedereen werkt en dat blijft bestaan als het goed in andere handen komt. Wordt de woning verkocht, dan koopt de nieuwe eigenaar haar met het vruchtgebruik erop.

Waar het in de praktijk voorkomt

De bekendste vorm is het vruchtgebruik van een langstlevende partner. De kinderen zijn eigenaar van de woning en het vermogen, terwijl de langstlevende erin blijft wonen en de opbrengsten geniet. Zo wordt de zorg voor de partner gecombineerd met het behoud van het vermogen voor de volgende generatie.

Daarnaast komt vruchtgebruik voor bij schenkingen waarbij de schenker het genot wil houden, bij bedrijfsopvolging, en bij effectenportefeuilles waarbij de een de rente en het dividend krijgt en de ander de hoofdsom. Steeds zit er dezelfde gedachte achter: het profijt nu en het bezit voor later worden bij verschillende personen gelegd.

Een voorbeeld. Een vader schenkt zijn dochter een verhuurd appartement, maar behoudt het vruchtgebruik. De dochter is eigenaar en zal het appartement onbezwaard hebben wanneer het vruchtgebruik eindigt. Tot die tijd int de vader de huur en beslist hij binnen de gestelde regels over het gebruik.

In de praktijk

Wie een vruchtgebruik vestigt of aanvaardt, doet er goed aan de spelregels vast te leggen: wie betaalt welk onderhoud, wie draagt de verzekering en de belastingen, en wat mag er met het goed gebeuren. De wet geeft een basis, maar veel kan bij de vestiging worden ingevuld.

Voor de hoofdgerechtigde is het verstandig te beseffen dat hij jarenlang eigenaar is zonder profijt. De volgende artikelen geven hem daarvoor waarborgen, zoals de boedelbeschrijving en het stellen van zekerheid.