Boek 7 Artikel 176 (7:176 BW)

Stelt een schenker dat hij onder druk of in een kwetsbare positie tot zijn gift is gebracht, dan hoeft hij dat niet volledig te bewijzen. Dit artikel legt de bewijslast bij de ander: de begiftigde moet dan aantonen dat van misbruik van omstandigheden geen sprake was. Op die omkering bestaan twee uitzonderingen: wanneer van de schenking een notariële akte is opgemaakt, en wanneer de omkering in de gegeven situatie in strijd zou zijn met redelijkheid en billijkheid.

Voor wie geldt dit

De regel geldt voor schenkingen in de zin van deze titel en werkt in het voordeel van de schenker of degene die na hem in zijn positie staat. Zij komt in beeld bij een beroep op vernietigbaarheid: de gift blijft geldig totdat zij wordt vernietigd, en het is aan de schenkende kant om die stap te zetten.

Wat de schenker moet doen

Hij moet feiten stellen waaruit volgt dat de schenking door misbruik van omstandigheden tot stand is gekomen. Dat is meer dan een blote bewering, maar minder dan bewijs: hij moet concreet maken wat er speelde. Denk aan afhankelijkheid van degene die de gift ontving, aan een sterk verminderd inzicht door ziekte of ouderdom, aan isolement, of aan het feit dat de gift ver afweek van wat de schenker eerder wilde. Zijn die feiten er, dan verschuift de bewijslast.

Wat de begiftigde moet doen

Op hem rust dan het bewijs van het tegendeel: dat de schenking niet onder misbruik van omstandigheden tot stand kwam. Dat kan bijvoorbeeld door te laten zien dat de schenker goed geïnformeerd en zelfstandig heeft gehandeld, dat hij zich heeft laten adviseren, dat de gift paste in een langer bestaand patroon of dat er geen afhankelijkheidsrelatie was. Slaagt hij daar niet in, dan kan de schenking worden vernietigd.

De uitzondering van de notariële akte

Is de schenking in een notariële akte vastgelegd, dan blijft de gewone bewijslastverdeling gelden en moet de schenker zelf het misbruik bewijzen. Achter die uitzondering zit een gedachte over waarborgen: bij de notaris wordt de wil van de betrokkene besproken en vastgelegd, en die tussenkomst verkleint de kans dat iemand ongemerkt onder druk tekent. De tweede uitzondering is een vangnet: pakt de omkering in de gegeven omstandigheden onredelijk uit, dan blijft zij achterwege.

Voorbeeld: een oudere man doet in zijn laatste levensjaar een grote gift aan iemand die zijn dagelijkse verzorging op zich had genomen en zijn financiën beheerde. Wordt gesteld dat die verhouding de gift heeft bepaald, dan is het aan de ontvanger om aannemelijk te maken dat de man dit zelfstandig en weloverwogen wilde. Was de gift bij de notaris gepasseerd, dan ligt het bewijs juist bij de schenkende kant.

In de praktijk

Wie een aanzienlijke gift doet in een situatie waarin afhankelijkheid of ziekte een rol speelt, doet er goed aan de gang naar de notaris te maken; dat beschermt zowel de schenker als de ontvanger tegen latere discussie. Speelt er al een geschil, dan draait het om de feiten rondom de totstandkoming: wie was erbij, wie regelde wat, welk contact had de schenker met anderen, en week de gift af van eerdere keuzes. Vernietiging is een aparte weg met eigen gevolgen en moet uitdrukkelijk worden ingeroepen.