Boek 7 Artikel 466 (7:466 BW)

Toestemming is de hoofdregel, maar er zijn twee situaties waarin het praktisch onmogelijk of onnodig is die eerst te vragen. Artikel 7:466 BW regelt beide: een noodsituatie waarin voor het vragen van toestemming geen tijd is, en een verrichting die niet ingrijpend is, waarbij de toestemming mag worden verondersteld. Het artikel maakt daarmee ruimte binnen het strikte stelsel van de artikelen 7:450 en 7:465 BW, zonder de hoofdregel van toestemming op te heffen.

De noodsituatie

De eerste uitzondering geldt wanneer voor de verrichting uitsluitend de toestemming van een vertegenwoordiger nodig is, dus bij een patiënt die niet zelf kan beslissen. Ontbreekt de tijd om die toestemming te vragen omdat onmiddellijk handelen duidelijk nodig is om ernstig nadeel voor de patiënt te voorkomen, dan mag de hulpverlener doorgaan. Alle drie de elementen tellen: het moet echt spoed zijn, het nadeel moet ernstig zijn, en het handelen moet daarvoor kennelijk nodig zijn.

Wat daarna moet gebeuren

De uitzondering is beperkt tot wat op dat moment niet kan wachten. Zodra de acute situatie voorbij is, keert het normale stelsel terug: de vertegenwoordiger wordt alsnog geïnformeerd en betrokken bij het vervolg, en de patiënt zelf zodra hij daartoe in staat is. Wat er in de noodsituatie is gedaan en waarom, hoort in het dossier te staan.

Verrichtingen die niet ingrijpend zijn

De tweede uitzondering is van een andere orde. Bij een verrichting die niet ingrijpend is, mag de vereiste toestemming worden verondersteld; de hulpverlener hoeft daar dan niet afzonderlijk om te vragen. Zonder die regel zou elke kleine handeling in de dagelijkse zorg een eigen moment van instemming vergen: het opnemen van de temperatuur op een verpleegafdeling, het vervangen van een pleister, het wegen van een kind op het consultatiebureau. Lid 2 ziet zowel op de toestemming van de patiënt zelf, bedoeld in artikel 7:450 BW, als op die van een vertegenwoordiger, bedoeld in artikel 7:465 BW.

Waar de grens ligt

Wat ingrijpend is, omschrijft de wet niet. Een ingreep onder narcose, een behandeling met blijvende gevolgen of een onderzoek met noemenswaardige risico's is niet licht. Valt een verrichting niet duidelijk in de categorie van het niet-ingrijpende, dan biedt lid 2 geen grondslag en blijft uitdrukkelijke toestemming nodig. Bij een patiënt die zelf kan beslissen verdwijnt veronderstelde toestemming bovendien zodra hij zich uitspreekt: zegt hij nee, dan is er geen toestemming, hoe klein de handeling ook is. Beslist een vertegenwoordiger voor hem, dan reikt verzet minder ver: dat houdt de verrichting volgens artikel 7:465 BW alleen tegen als zij ingrijpend is, en ook dan kan zij doorgaan wanneer zij duidelijk nodig is om de patiënt ernstig nadeel te besparen.

Een voorbeeld. Een bewoner van een verpleeghuis met gevorderde dementie, voor wie zijn dochter als vertegenwoordiger beslist, verslikt zich tijdens het eten en dreigt te stikken. De verpleegkundige maakt direct de luchtweg vrij, zonder eerst de dochter te bellen; voor dat overleg is geen tijd. Gaat het een week later om de vraag of hij voortaan sondevoeding krijgt, dan is er wel tijd, en moet de dochter vooraf om toestemming worden gevraagd.

In de praktijk

Lid 1 vereist dat er voor het vragen van toestemming geen tijd is; lid 2 is beperkt tot verrichtingen die niet ingrijpend zijn. Een aantekening in het dossier van de reden waarom niet kon worden gewacht, maakt achteraf controleerbaar wat er is gebeurd. Voor patiënten en hun naasten geldt dat spoedzorg geen vrijbrief is voor alles wat er daarna gebeurt, en dat een eerder schriftelijk vastgelegde weigering ook in een noodsituatie gewicht heeft; artikel 7:450 BW blijft daarvoor het uitgangspunt.