Boek 7 Artikel 468 (7:468 BW)

De hele reeks rechten rond de behandelingsovereenkomst zou weinig waard zijn als een instelling ze met een formulier opzij kon zetten. Artikel 7:468 BW voorkomt dat: van de bepalingen van deze afdeling, en van enkele bepalingen over opdracht, kan niet ten nadele van de patiënt worden afgeweken. Wat in die richting toch wordt afgesproken, kan de patiënt ongedaan maken.

Semidwingend recht

De formulering is precies gekozen. Het is niet zo dat er helemaal niets mag worden afgesproken; afwijken mag wel, maar alleen als de patiënt daar beter van wordt. Een ziekenhuis dat ruimere inzage geeft dan de wet vraagt, of dat een afschrift sneller verstrekt dan nodig is, doet niets verkeerds. Een beding dat de patiënt iets afneemt, houdt geen stand.

Wat er allemaal onder valt

De bescherming beslaat de kern van de verhouding tussen patiënt en hulpverlener: de informatieplicht, het toestemmingsvereiste, het recht op niet weten, het dossier met de bewaartermijn, het recht op inzage, afschrift en vernietiging, het beroepsgeheim, de fysieke privacy tijdens verrichtingen, de beperking van de opzegging door de hulpverlener, de vertegenwoordiging van wie niet zelf kan beslissen en het verbod om aansprakelijkheid uit te sluiten. Daarnaast noemt de wet een gesloten rijtje bepalingen over opdracht: artikel 7:404 BW, het tweede lid van artikel 7:405 BW en artikel 7:406 BW. Andere bepalingen uit de regeling van opdracht vallen er niet onder.

Hoe dit in de praktijk werkt

Een beding dat in strijd komt met deze regel kan de patiënt aantasten, ook al heeft hij getekend. Omdat de bepaling alleen hem beschermt, is zo'n beding vernietigbaar: het blijft gelden zolang de vernietiging niet wordt ingeroepen, en alleen de patiënt of zijn vertegenwoordiger kan dat doen, de instelling niet. Dat geldt voor algemene voorwaarden, voor opnameformulieren en voor huisregels van een instelling. Wel blijft de rest van de afspraak in de regel gewoon overeind: het is het strijdige onderdeel dat sneuvelt en niet de hele overeenkomst. Naar de rechter hoeft de patiënt daarvoor niet: een verklaring aan de wederpartij volstaat, en daarna kan het beding hem niet meer worden tegengeworpen.

Wat wél kan

Praktische afspraken die de rechten niet raken, zijn gewoon geldig: over het tijdstip van een afspraak, over de manier waarop uitslagen worden doorgegeven, over het inschakelen van een tolk. Ook een regeling achteraf over een concreet geschil, bijvoorbeeld een schikking over schade, valt hier niet onder; die gaat immers niet over het vooraf inperken van rechten maar over het afwikkelen van iets wat al is gebeurd.

Een voorbeeld. Een kliniek laat patiënten bij binnenkomst een formulier tekenen waarin staat dat het dossier eigendom van de kliniek is en niet wordt verstrekt, en dat aansprakelijkheid is uitgesloten. Beide onderdelen zijn ten nadele van de patiënt, zodat hij ze kan vernietigen; het recht op inzage en afschrift en de aansprakelijkheid blijven daarna gewoon gelden. Staat op hetzelfde formulier ook dat klachten binnen dertig dagen moeten worden ingediend, dan raakt dat geen bepaling van deze afdeling; of zo'n beding standhoudt, wordt langs andere weg beoordeeld.

In de praktijk

Voor patiënten betekent dit dat een handtekening onder een stapel voorwaarden hun positie niet verzwakt, en dat zij bij twijfel altijd naar de wettelijke regeling kunnen wijzen. Voor hulpverleners en instellingen is het een reden om formulieren en voorwaarden regelmatig te laten nakijken: bedingen die de wet doorkruisen leveren geen bescherming op en zorgen bij een geschil alleen voor extra discussie.