Boek 7 Artikel 440 (7:440 BW)

Naast opzeggen bestaat er een tweede weg om van een agentuurovereenkomst af te komen: de rechter vragen haar te ontbinden. Artikel 7:440 BW wijst daarvoor de kantonrechter aan en noemt twee gronden. De eerste is een omstandigheid die ook een dringende reden zou opleveren, de tweede is een verandering van omstandigheden die zo ingrijpend is dat een spoedig einde billijk is. Beide partijen kunnen zo'n verzoek indienen.

De twee gronden

• Een dringende reden: dezelfde zware maatstaf als bij een beëindiging op staande voet, maar dan langs de weg van de rechter. Wie twijfelt of hij per direct mag stoppen, kiest vaak veiliger voor deze route.

- Verandering in de omstandigheden: een wijziging die zo zwaar weegt dat het niet billijk is de samenwerking nog lang te laten doorlopen. Denk aan het wegvallen van het productassortiment, een ingrijpende koerswijziging of een verstoorde verhouding waar niemand echt de schuld van draagt.

Waarom deze weg

Het verschil met een beëindiging op eigen houtje is het risico. Wie zelf per direct stopt en achteraf ongelijk krijgt, is schadeplichtig. Wie de rechter inschakelt, legt de beoordeling bij een derde en weet vooraf waar hij aan toe is. Dat verklaart waarom dit artikel in de praktijk vaak wordt gebruikt naast of in plaats van een beëindiging op staande voet, soms zelfs voorwaardelijk.

Wat de rechter kan beslissen

Ontbindt de rechter wegens een dringende reden en treft de verweerder daarvan een verwijt, dan is die verweerder schadeplichtig; de omvang daarvan volgt uit artikel 7:441 BW. Ontbindt hij wegens veranderde omstandigheden, dan kan hij aan een van beide partijen een vergoeding toekennen, en hij mag bepalen dat die in termijnen wordt betaald. In alle gevallen bepaalt de rechter zelf op welk moment de agentuurovereenkomst eindigt; dat kan meteen zijn of op een later tijdstip.

De snelheid van de procedure

Omdat partijen bij een verstoorde samenwerking niet maanden in onzekerheid kunnen blijven, schrijft de wet tempo voor. De behandeling van het verzoek begint uiterlijk in de vierde week na de week waarin het verzoekschrift is ingediend. De procedure loopt met een verzoekschrift, niet met een dagvaarding.

Een voorbeeld. Een principaal staakt zijn hele productlijn, zodat er in het gebied van zijn agent niets meer te verkopen valt, en vraagt de kantonrechter om ontbinding wegens veranderde omstandigheden. De rechter beoordeelt zelf of de verandering zo zwaar weegt dat de billijkheid een spoedig einde eist; dat een principaal een andere koers kiest, is daarvoor op zichzelf niet genoeg. Spreekt hij de ontbinding uit, dan kan hij juist aan de agent een vergoeding toekennen voor wat die door het vroege einde misloopt. De opzegtermijn van artikel 7:437 BW is langs deze weg dus niet te ontlopen.

Kan hiervan worden afgeweken

Van dit artikel kunnen partijen niet afwijken; artikel 7:445 BW noemt het uitdrukkelijk. Een contractsbepaling die de gang naar de kantonrechter uitsluit of aan voorwaarden bindt, werkt dus niet. Let ook hier op de korte termijn van artikel 7:444 BW: vorderingen die op dit artikel steunen, verjaren binnen een jaar na het feit waardoor zij ontstonden. Een aanspraak op de klantenvergoeding van artikel 7:442 BW staat hier los van en kent een eigen termijn.