Boek 7 Artikel 184 (7:184 BW)

Een schenking is in beginsel definitief, maar niet in alle gevallen. Dit artikel noemt drie situaties waarin zij vernietigbaar is, en het benadrukt dat dat ook geldt als de gift al is uitgevoerd. Het gaat om het niet nakomen van een opgelegde verplichting die niemand kan afdwingen, om een opzettelijk misdrijf tegen de schenker of zijn naasten, en om het verzaken van een onderhoudsplicht jegens de schenker.

De eerste grond: een verplichting die niemand kan afdwingen

Een schenker kan aan zijn gift een verplichting verbinden, bijvoorbeeld dat de begiftigde ergens voor zorgt of iets in stand houdt. Soms is die verplichting van dien aard dat noch de schenker noch een derde nakoming kan vorderen. Blijft de begiftigde dan in verzuim, dan heeft de schenker geen ander middel dan dit: de schenking aantasten. Kan de nakoming wel gewoon worden gevorderd, dan valt de zaak buiten deze grond.

De tweede grond: een misdrijf

Pleegt de begiftigde opzettelijk een misdrijf tegen de schenker of tegen diens naaste betrekkingen, dan is de gift vernietigbaar. Het tweede lid rekent daar ook de poging tot, de voorbereiding van en de deelneming aan een misdrijf toe. Deze grond drukt uit dat vrijgevigheid en ernstig wangedrag tegenover de gever niet samengaan; wie zich zo tegen de schenker keert, mag de gift niet houden.

De derde grond: verzaakte onderhoudsplicht

Is de begiftigde wettelijk of op grond van een overeenkomst verplicht om bij te dragen in het onderhoud van de schenker, en komt hij die verplichting niet na, dan kan de schenking eveneens worden vernietigd. Ook hier gaat het om verzuim: de verplichting moet opeisbaar zijn en er moet daadwerkelijk niet zijn betaald of gezorgd.

Vernietigbaar, ook na uitvoering

De wet zegt uitdrukkelijk dat het niet uitmaakt of de schenking al is uitgevoerd. Is het geld overgemaakt of de zaak geleverd, dan kan de gift alsnog worden aangetast en moet worden teruggegeven wat is ontvangen. Vernietiging moet wel worden ingeroepen; zij treedt niet vanzelf in. En zij is aan een termijn gebonden: de rechtsvordering tot vernietiging op grond van dit artikel verjaart binnen een jaar, gerekend vanaf de dag waarop het feit dat er de grond voor oplevert ter kennis van de schenker is gekomen.

Voorbeeld: een moeder schenkt haar zoon een bedrag met de afspraak dat hij het familiegraf onderhoudt, iets wat niemand van hem kan afdwingen. Laat hij dat na, dan kan zij de schenking vernietigen. Datzelfde geldt als hij haar bestal of mishandelde, of als hij een op hem rustende bijdrage in haar onderhoud niet betaalt.

In de praktijk

Wie een verplichting aan een gift wil verbinden, doet er goed aan die schriftelijk vast te leggen; zonder vastlegging is later moeilijk aan te tonen wat er is afgesproken. Doet zich een van deze gronden voor, houd dan de korte termijn in de gaten: die begint te lopen zodra de schenker van het feit weet. Vernietiging is bovendien iets anders dan opzegging of ontbinding: zij haalt de gift met terugwerkende kracht onderuit, zodat wat is ontvangen terug moet.