Artikel 15.30 Ow: Hypotheek en beslag bij de schadeloosstelling

Rust op de onteigende zaak een hypotheek of een ingeschreven beslag, dan vervalt dat recht bij de eigendomsovergang. De hypotheekhouder en de beslaglegger krijgen daarvoor geen eigen, afzonderlijke schadeloosstelling. In plaats daarvan verplaatst hun verhaalspositie zich naar het geld: zij kunnen hun rechten uitoefenen op de vergoeding die aan hun schuldenaar toekomt. Dat verloopt via artikel 3:229 BW voor de hypotheek en artikel 507a Rv voor het beslag.

Twee begrenzingen zijn voor de praktijk beslissend. De eerste is inhoudelijk: het verhaal strekt zich alleen uit tot het bedrag van de werkelijke waarde en de waardevermindering van het overblijvende. Vergoedingen voor bijkomende schade, zoals inkomens- of bedrijfsschade van de hypotheekgever of de beslagene, blijven er dus buiten. De tweede is procedureel: wie zich tegenover de onteigenaar op zijn recht wil beroepen, moet een verweerschrift indienen in de procedure tot vaststelling van de schadeloosstelling. Zonder dat verweerschrift werkt de verplaatsing niet tegen de onteigenaar.

Welke bedragen het betreft

Het eerste lid wijst het bedrag aan waarop de rechten worden uitgeoefend: de werkelijke waarde en de waardevermindering van het overblijvende, zoals dat bedrag toekomt aan de hypotheekgever, de beslagene en de beperkt gerechtigde, wier recht niet tegen hen kan worden ingeroepen. Ook dat laatste deel valt dus binnen het verhaal.

Verdeling: met of zonder overeenstemming

Zijn alle betrokkenen het over de verdeling eens, dan bepaalt de rechter wat ieder van hen moet worden betaald en is de zaak daarmee af. Lukt dat niet, dan wordt het hele bedrag in één keer toegewezen: aan de hypotheekhouder die het hoogst in rang is en een verweerschrift heeft ingediend, of, als geen hypotheekhouder dat heeft gedaan, aan de notaris of deurwaarder die de eerst ingeschreven beslaglegger daarvoor aanwijst. De verdeling zelf gebeurt daarna buiten de onteigeningsprocedure, volgens de regels van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering over de verdeling van de opbrengst. De onteigeningsrechter hoeft zich dus niet over betwiste vorderingen of rangkwesties te buigen.

De kortere route voor de beslaglegger

Het derde lid geeft de beslaglegger een alternatief. Vindt hij verhaal op de werkelijke waarde en de waardevermindering van het overblijvende genoeg, dan kan hij het verweerschrift achterwege laten en volstaan met een exploot aan de onteigenaar waarin hij meedeelt dat hij zijn rechten uit artikel 507a Rv beperkt tot het deel van die bedragen dat voor de beslagene is bestemd. Zo blijft hij buiten de procedure en houdt hij toch aanspraak op het geld.

Een voorbeeld. Een bank heeft een eerste hypotheek op een bedrijfspand en een leverancier heeft er daarna executoriaal beslag op laten leggen. Het pand wordt onteigend. De bank dient een verweerschrift in, de leverancier laat een exploot uitbrengen. Worden zij het niet eens over de verdeling, dan krijgt de bank als hoogste in rang het hele bedrag toegewezen, waarna buiten de onteigeningsprocedure in een rangregeling wordt uitgemaakt wat de leverancier daarvan toekomt.

In de praktijk

• Voor de hypotheekhouder: zet het indienen van het verweerschrift in de termijn van de schadeloosstellingsprocedure, want het is de enige manier om de uitbetaling naar je toe te krijgen.
• Voor de beslaglegger: laat het exploot uitbrengen voordat de onteigenaar tot uitbetaling overgaat; daarna is er geen bedrag meer om het recht op uit te oefenen.
• Voor de eigenaar: reken erop dat het deel dat de werkelijke waarde betreft naar de financier gaat, en dat de vergoeding voor bijkomende schade buiten dat verhaal blijft.

Op de voorlopige schadeloosstelling werkt deze regeling door via artikel 15.31 Ow. Voor beslag dat juist op de schadeloosstelling zelf wordt gelegd, geldt artikel 15.50 Ow. De positie van de vruchtgebruiker is langs dezelfde lijn geregeld in artikel 15.33 Ow.