Artikel 3.5 Ow: Wat staat er in een programma?

Een programma bevat twee dingen. Het werkt voor een of meer onderdelen van de fysieke leefomgeving het beleid uit over de ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming of het behoud daarvan. Daarnaast bevat het maatregelen om aan omgevingswaarden te voldoen of om andere doelstellingen voor die leefomgeving te bereiken.

Dat tweede element onderscheidt het programma van de omgevingsvisie: er staat in wat het bestuur gaat doen. Een maatregel kan een investering zijn, een regeling, een onderhoudsplanning, een aanpassing van eigen regels of een afspraak met andere partijen.

Het eerste element, de uitwerking van het beleid, is de brug naar de visie. Een programma hoeft niet opnieuw te beschrijven waar de gemeente of provincie heen wil, maar maakt wel concreet wat de hoofdlijn voor dit onderdeel of dit gebied betekent. Zonder die uitwerking blijft een lijst maatregelen in de lucht hangen.

Een omgevingswaarde of een eigen doel

Een omgevingswaarde is een in regels vastgelegde norm voor de staat van de leefomgeving, bijvoorbeeld voor water- of luchtkwaliteit (artikel 2.9 Ow en volgende). Een programma kan daarop gericht zijn, maar ook op een doel dat het bestuur zelf formuleert en dat niet als omgevingswaarde is vastgelegd. In beide gevallen moeten de maatregelen toereikend zijn: een programma dat alleen ambities noemt, voldoet niet aan het tweede onderdeel.

Breed of smal

Het artikel laat toe dat een programma over een onderdeel van de leefomgeving gaat of over meer, en dat het meerdere doelen tegelijk dient. Een bestuursorgaan kan dus een programma maken voor een gebied waarin water, natuur en geluid samen aan de orde komen, of per onderwerp een apart programma. Vorm, omvang en looptijd schrijft de wet niet voor; eisen daarover kunnen bij algemene maatregel van bestuur worden gesteld.

Een waterschap stelt een programma vast voor een beekdal waar de waterkwaliteit achterblijft. Het beschrijft eerst het beleid voor dat dal, zoals ruimte voor natuurlijke oevers en een langzamere afvoer, en daarna de maatregelen: vier stuwen aanpassen, acht kilometer oever herinrichten en met agrariers afspraken maken over bufferstroken, met per maatregel een jaartal.

In de praktijk

• Voor de initiatiefnemer: het programma laat zien waar het bestuur zijn geld en inzet neerlegt; een plan dat daarop aansluit, vraagt minder overredingskracht.
• Voor de omgeving: let op de verhouding tussen doel en maatregelen; ontbreken concrete maatregelen, dan mist het programma het onderdeel dat de wet verplicht stelt.

Wie een programma kan vaststellen, staat in artikel 3.4 Ow. Blijkt uit monitoring dat de omgevingswaarde niet wordt gehaald, dan moet het programma worden gewijzigd (artikel 3.11 Ow). Voor programma's met een programmatische aanpak gelden aanvullende inhoudelijke eisen (artikel 3.17 Ow).