Artikel 16.123 Ow: Wanneer beslist de rechter, en wie betaalt?

Dit artikel regelt het verloop en de afloop van de gerechtelijke procedure bij een voorkeursrecht: de beslistermijn, de vorm van de beslissing, het rechtsmiddel en de kosten.

Zes maanden en een beschikking

De rechtbank beslist binnen zes maanden na ontvangst van het verzoek. Dat geldt zowel voor het verzoek tot vaststelling van de prijs (artikel 9.16 Ow) als voor het verzoek tot overdracht van het goed (artikel 9.18 Ow). Bij een verzoek tot overdracht beslist de rechtbank bij toewijzing in dezelfde beschikking ook over de prijs, en weegt zij of het redelijk is dat de vervreemding vanwege bijzondere persoonlijke omstandigheden van de vervreemder achterwege blijft.

Alleen cassatie

Het derde lid is voor de lezer het belangrijkste: tegen deze beschikkingen staat alleen beroep in cassatie open, bij de Hoge Raad. Er is dus geen hoger beroep bij het gerechtshof en geen gang naar de bestuursrechter. In cassatie wordt de zaak niet feitelijk opnieuw bekeken; de Hoge Raad beoordeelt of het recht juist is toegepast en of de beschikking begrijpelijk is gemotiveerd. Wie het met de hoogte van de prijs als zodanig niet eens is, heeft daar dus weinig aan.

De kosten

Het vierde lid legt de kosten bij de verzoeker: de kosten van de procedure, die van het deskundigenadvies en de kosten die de vervreemder redelijkerwijs voor rechtsbijstand en andere deskundige bijstand heeft gemaakt. De rechtbank kan die kosten geheel of gedeeltelijk compenseren als de omstandigheden van het geval daar aanleiding voor geven.

Als de procedure tussentijds stopt

Eindigt de procedure voortijdig op de wijze van artikel 9.17 Ow, dan laat de rechtbank de kostenvraag niet liggen: zij beslist ook dan bij beschikking over de verdeling van de kosten van het vierde lid.

Bijzondere persoonlijke omstandigheden

Bij een verzoek tot overdracht van het goed heeft de rechtbank een extra opdracht. Zij beoordeelt of het redelijk is dat de vervreemding vanwege bijzondere persoonlijke omstandigheden van de vervreemder achterwege zou blijven. Die toets gaat niet over de prijs maar over de persoon: er kunnen omstandigheden zijn die de overdracht in dit geval te zwaar maken.

Het kostenrisico

Het vierde lid legt de kosten bij wie de procedure begint en noemt daarbij uitdrukkelijk ook de redelijke kosten van rechtsbijstand en andere deskundige bijstand van de vervreemder. De compensatiebevoegdheid in de tweede zin vormt het tegenwicht: ziet de rechtbank in de omstandigheden van het geval aanleiding, dan kan zij de kosten anders verdelen.

Een voorbeeld. Een eigenaar vraagt de rechtbank de prijs vast te stellen. Na het deskundigenadvies blijkt het bedrag lager dan hij hoopte en hij trekt het verzoek in. De rechtbank beslist dan nog wel over de kosten van de deskundige en de procedure.

In de praktijk

• Voor de vervreemder: weeg voor het indienen van een verzoek het kostenrisico, want cassatie biedt geen tweede feitelijke beoordeling.
• Voor de overheid: houd bij een verzoek tot overdracht rekening met de persoonlijke omstandigheden van de vervreemder; die worden in dezelfde beschikking beoordeeld.

De eisen aan de prijsvaststelling zelf staan in artikel 16.122 Ow.