Artikel 11.6 Ow: Welk besluit maakt onteigening mogelijk?

Onteigening hangt altijd aan een ruimtelijk besluit. Dit artikel noemt er drie, en alleen die drie leveren een onteigeningsbelang op: een vastgesteld omgevingsplan, een verleende omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit en een vastgesteld projectbesluit. Is de beoogde vorm van ontwikkeling, gebruik of beheer in geen van die besluiten mogelijk gemaakt, dan is er geen onteigeningsbelang en kan de beschikking niet worden gegeven.

Bij het omgevingsplan stelt de wet er nog een eis bij: de nieuwe vorm van ontwikkeling, gebruik of beheer moet mogelijk zijn gemaakt onder uitsluiting van de bestaande vorm. Blijft het huidige gebruik onder het nieuwe plan gewoon toegestaan, dan is er in zoverre niets dat onteigening vraagt.

Het besluit moet er eerst zijn

De drie besluiten moeten al genomen zijn: vastgesteld, respectievelijk verleend. Een ontwerp, een voorbereidingsbesluit of een voornemen is niet genoeg. Dat heeft een eenvoudige reden: wie zijn eigendom dreigt te verliezen, moet eerst hebben kunnen opkomen tegen het besluit dat de nieuwe functie mogelijk maakt.

Maar het hoeft nog niet onherroepelijk te zijn

Op het moment van de onteigeningsbeschikking hoeft het omgevingsplan, de vergunning of het projectbesluit niet onherroepelijk te zijn. Daardoor kunnen de procedures parallel lopen en hoeft de uitvoering niet jaren stil te staan. Voor de laatste stap geldt het strenger: de onteigeningsakte kan pas worden verleden als ook dat onderliggende besluit onherroepelijk is (artikel 11.16, eerste lid, onder b, Ow).

Wat geen grondslag oplevert

De opsomming is gesloten. Een omgevingsvisie of een programma beschrijft beleid en maakt niets mogelijk onder uitsluiting van bestaand gebruik; daarop kan een onteigening dus niet rusten. Hetzelfde geldt voor een voorbereidingsbesluit en voor een aanvraag die nog niet is beslist. Ook een omgevingsvergunning voor een binnenplanse activiteit valt buiten de drie: het artikel noemt uitdrukkelijk de buitenplanse omgevingsplanactiviteit.

Een voorbeeld. Een gemeente wijzigt het omgevingsplan voor een oude bedrijvenstrook: voortaan is er wonen toegestaan en bedrijvigheid niet meer. Een eigenaar met een loods wil blijven. Omdat het plan het bestaande gebruik uitsluit en het wonen mogelijk maakt, is er een onteigeningsbelang, ook terwijl het beroep tegen het plan nog loopt. Pas voor de akte moet dat beroep zijn afgedaan.

In de praktijk

• Voor de eigenaar: voer het verweer tegen de nieuwe functie in de procedure over het omgevingsplan, de vergunning of het projectbesluit; slaagt dat, dan valt de bodem onder de onteigening weg.
• Voor het bevoegd gezag: noem in de beschikking precies welk van de drie besluiten de grondslag is, met datum van vaststelling of verlening.

Het onteigeningsbelang is maar een van de drie eisen van artikel 11.5 Ow; daarnaast moeten de noodzaak (artikel 11.7 Ow) en de urgentie (artikel 11.11 Ow) vaststaan. Ontbreekt het belang, dan wijst de rechtbank het verzoek tot bekrachtiging af (artikel 16.107 Ow).