Artikel 16.107 Ow: Wat de rechter altijd zelf controleert

De rechtbank moet in elke bekrachtigingszaak een aantal punten zelf nagaan, ook als niemand bedenkingen heeft ingebracht. Loopt een van die punten verkeerd af, dan wijst zij het verzoek af.

Deze basistoets is het hart van de procedure. Daardoor is de rechterlijke controle op een onteigening niet afhankelijk van de vraag of een eigenaar de weg naar de rechter weet te vinden of zich kan laten bijstaan.

De vier punten

• De voorbereiding: is de beschikking volgens de wettelijke vormvoorschriften voorbereid? Daaronder valt onder meer de voorbereidingsprocedure waarin belanghebbenden hun zienswijze kunnen geven (afdeling 3.4 Awb).
• Het onteigeningsbelang: is er een belang dat onteigening kan dragen (artikel 11.5 Ow, onder a)?
• De noodzaak: is onteigening nodig, of kan het doel ook op een andere manier worden bereikt (artikel 11.5 Ow, onder b)?

- De urgentie: is het zover dat nu moet worden onteigend (artikel 11.5 Ow, onder c)?

Wat vormvoorschriften zijn

Vormvoorschriften stellen geen eisen aan de inhoud van de beschikking, maar aan de weg ernaartoe en aan de manier waarop zij wordt gegeven en vastgelegd. Of de beschikking op de voorgeschreven wijze ter inzage is gelegd en of belanghebbenden hun zienswijze hebben kunnen geven, valt daaronder. De vraag of de keuze voor onteigening deugt, hoort bij de andere drie punten.

In ieder geval, dus niet uitsluitend

De wettekst zegt dat de rechtbank het verzoek in ieder geval op deze gronden afwijst. Het is dus een ondergrens: andere redenen voor afwijzing zijn niet uitgesloten, bijvoorbeeld als uit de bedenkingen blijkt dat de beschikking op een ander punt niet in stand kan blijven. Omgekeerd volgt uit dit artikel geen verplichting om het verzoek toe te wijzen zodra deze vier punten in orde zijn; de rechtbank beoordeelt het verzoek in zijn geheel.

Een voorbeeld. Een gemeente wijst percelen aan voor de aanleg van een park dat in het omgevingsplan staat. Niemand brengt bedenkingen in. De rechtbank gaat toch na of de beschikking goed is voorbereid en of onteigeningsbelang, noodzaak en urgentie zijn onderbouwd. Uit het dossier blijkt dat de gemeente de urgentie alleen onderbouwt met een verwijzing naar een oude begroting; de rechtbank vraagt daarnaar op de zitting en kan het verzoek afwijzen als dat punt niet overeind blijft.

In de praktijk

• Voor het bestuursorgaan: werk de vier punten expliciet uit in de beschikking en leg de onderliggende stukken over (artikel 16.93 Ow); de rechtbank toetst ze ook zonder dat iemand erom vraagt.
• Voor de belanghebbende: ook zonder bedenkingen wordt de beschikking op deze punten getoetst; met bedenkingen kunt u de rechtbank wel op concrete gebreken wijzen.

De criteria zelf staan in artikel 11.5 Ow. Hoe deze toets doorwerkt in de grondslag van de uitspraak, volgt uit artikel 16.106 Ow; de mogelijke uitkomsten staan in artikel 16.108 Ow.