Artikel 23.3 Ow: Afwijken van de wet bij wijze van experiment

Dit is het artikel waarmee van de wet zelf kan worden afgeweken. Bij algemene maatregel van bestuur kan bij wijze van experiment worden afgeweken van het bepaalde bij of krachtens de Omgevingswet, de Energiewet, de Huisvestingswet 2014, de Leegstandwet, de Warmtewet en de Wet milieubeheer. Die lijst is gesloten. Voor de Energiewet geldt daarbij dat de afwijking geen gevolgen mag hebben voor de opbrengst van de energiebelasting.

Afwijken kan alleen bij algemene maatregel van bestuur en alleen met inachtneming van internationaalrechtelijke verplichtingen. Een gemeente, waterschap of provincie kan niet op eigen gezag experimenteren, en Europese eisen blijven ook in een experiment overeind.

Waarvoor een experiment mag worden aangewezen

Het tweede lid stelt een doeltoets. Een experiment wordt alleen aangewezen als het beoogt bij te dragen aan het nastreven van de doelen van artikel 1.3, aanhef en onder a, Ow, waaronder de verbetering van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving, de te volgen procedures of de besluitvorming daarover. Een experiment kan dus ook over een procedure gaan.

Wat in het besluit moet staan

Het derde lid somt op wat de algemene maatregel van bestuur in ieder geval bepaalt: het doel van het experiment, de beoogde gevolgen voor de fysieke leefomgeving, het verantwoordelijke bestuursorgaan, de tijdsduur, van welke regels kan worden afgeweken, welke afwijkingen voor welke gevallen zijn toegestaan, voor welk gebied of welke besluiten dat geldt, hoe lang zij ten hoogste zijn toegestaan, welke afwijkingen na afloop blijven, en hoe de evaluatie en de tussentijdse monitoring worden uitgevoerd.

Twee grenzen zijn hard. Het experiment duurt niet langer dan nodig is voor het doel. En gaat het om omgevingswaarden, dan geldt voor de afwijking een maximum van tien jaar. Voor andere afwijkingen noemt de wet geen termijn, maar de maximale duur moet wel in het besluit worden vastgelegd.

Afwijkingen die blijven

Het besluit kan bepalen dat bepaalde afwijkingen na afloop toegestaan blijven. Dat kan alleen onder de dubbele voorwaarde van het vierde lid: de afwijking moet onderdeel van het experiment zijn geweest, en het in overeenstemming brengen met de regelgeving moet onevenredig zijn in verhouding tot het te beschermen belang van de fysieke leefomgeving.

Als het experiment niet werkt

Blijkt uit de monitoring of de evaluatie dat het experiment niet aan de doelen bijdraagt, dan treft degene die het uitvoert maatregelen die op die doelen zijn gericht. Het verantwoordelijke bestuursorgaan kan aanwijzingen geven tot het treffen van maatregelen; artikel 19.4, derde lid, Ow is van overeenkomstige toepassing. Zijn die maatregelen niet toereikend, dan kan de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening het experiment beeindigen en aan dat besluit voorschriften verbinden.

Geeft de evaluatie juist aanleiding om de regelgeving aan te passen, dan kan diezelfde minister de tijdsduur met ten hoogste vijf jaar verlengen. Op verzoek van een gemeenteraad, het algemeen bestuur van een waterschap of provinciale staten kunnen bij ministeriele regeling ook nieuwe gebieden worden aangewezen.

Een voorbeeld. Een gemeente wil een verouderd bedrijventerrein tot woningbouw omvormen en denkt dat dat sneller kan met een andere procedure dan de wet voorschrijft. Een eigen keuze in het omgevingsplan is niet genoeg: het terrein moet bij algemene maatregel van bestuur worden aangewezen, met de regels waarvan wordt afgeweken, de duur en de monitoring.

In de praktijk

• Voor initiatiefnemers: controleer in het besluit of uw gebied of geval onder het experiment valt; buiten die aanwijzing geldt het gewone regime.
• Voor de omgeving: het ontwerp gaat naar beide Kamers en staat open voor opmerkingen; bezwaren tegen een experiment komen in die fase aan de orde.

Op het ontwerp van zo'n besluit zijn twee waarborgen van toepassing: de inspraak van artikel 23.4 Ow en de voorhangprocedure van artikel 23.5 Ow, die artikel 23.3 uitdrukkelijk noemt.