Artikel 15.20 Ow: Naar welk moment wordt de schade gemeten?

De schadeloosstelling wordt vastgesteld naar de toestand op een bepaalde dag: de dag waarop de onteigeningsakte in de openbare registers is ingeschreven. Dat is de dag waarop de eigendom overgaat (artikel 11.18 Ow), en daarmee de dag waarop de eigenaar zijn zaak werkelijk kwijt is.

Die dag heet de peildatum. Alles wat de waarde en de schade bepaalt, wordt naar die dag bekeken: de staat van het gebouw, het gebruik van de grond, de markt, de bedrijfsresultaten. Een waardestijging of waardedaling daarna komt niet meer voor rekening of ten bate van de onteigende.

Waarom het moment uitmaakt

Tussen de eerste plannen en de inschrijving van de akte zitten vaak jaren. In die periode kan de waarde flink veranderen. Door het meetmoment in de wet vast te leggen, wordt voorkomen dat de uitkomst afhangt van de vraag hoe snel de procedure is gelopen en dat partijen over het tijdstip gaan procederen.

Wat buiten dit artikel valt

Een vast peilmoment betekent ook dat schade die de eigenaar al voor de eigendomsovergang heeft geleden door overheidsoptreden, in beginsel niet in de schadeloosstelling thuishoort. Daarvoor kunnen de andere regelingen van dit hoofdstuk in beeld komen: de nadeelcompensatie van afdeling 15.1 of, als iets op het terrein moest worden toegestaan, de schadevergoeding bij een gedoogplicht van afdeling 15.2.

Een ander moment voor de pachter

De peildatum van dit artikel geldt voor de eigenaar en, via artikel 15.27 Ow, in beginsel ook voor de andere rechthebbenden. Voor de pachter wijst de wet echter een eigen moment aan: daar geldt de terinzagelegging van de ontwerponteigeningsbeschikking (artikel 15.29 Ow). Ook artikel 15.21 Ow knoopt bij dat eerdere moment aan. Wie met meerdere rechthebbenden te maken heeft, moet dus per positie nagaan welk moment bepalend is.

Een voorbeeld. Een eigenaar van een woonhuis hoort in 2024 dat zijn perceel nodig is voor een dijkversterking. De akte wordt in 2027 ingeschreven. Is het huis in die drie jaar in waarde gestegen, dan wordt met de waarde van 2027 gerekend; is de markt juist ingezakt, dan geldt die lagere waarde evengoed.

In de praktijk

• Voor de onteigende: leg de staat van de zaak rond de peildatum vast met foto's, jaarcijfers en een opname, want achteraf is dat moeilijk te reconstrueren.
• Voor beide partijen: houd er rekening mee dat de wettelijke rente niet vanaf de peildatum loopt maar vanaf de vaststelling door de rechtbank (artikel 15.26 Ow).
• Voor de onteigenaar: leg bij de inbezitstelling vast in welke staat de zaak zich bevindt, want dat moment ligt dicht bij de peildatum (artikel 11.20 Ow).

De peildatum werkt door in bijna elk volgend artikel: in de werkelijke waarde van artikel 15.22 Ow en in de correcties daarop in de artikelen 15.23 tot en met 15.25 Ow. Artikel 15.21 Ow beperkt daarbij welke veranderingen van voor de peildatum nog meetellen.