Artikel 11.5 Ow: De drie eisen voor een onteigening

Dit artikel is het hart van het hoofdstuk. Een onteigeningsbeschikking kan alleen worden gegeven als drie dingen tegelijk kloppen: er is een belang bij het ontwikkelen, gebruiken of beheren van de fysieke leefomgeving, onteigening is noodzakelijk, en onteigening is urgent. Valt er een van de drie weg, dan mag de beschikking niet worden gegeven.

De drie eisen hebben elk een eigen functie. Het onteigeningsbelang gaat over het doel: waarvoor is de grond nodig. De noodzaak gaat over het middel: moet het met onteigening, of kan het ook anders. De urgentie gaat over de tijd: gebeurt er binnen afzienbare termijn werkelijk iets.

Waar de drie eisen zijn uitgewerkt

Het onteigeningsbelang is nader bepaald in artikel 11.6 Ow: het moet rusten op een vastgesteld omgevingsplan, een verleende omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit of een vastgesteld projectbesluit. De noodzaak is uitgewerkt in artikel 11.7 Ow, met het minnelijk overleg en de zelfrealisatie, en voor drie bijzondere situaties in de artikelen 11.8 Ow, 11.9 Ow en 11.10 Ow. De urgentie is uitgewerkt in artikel 11.11 Ow.

De rechter toetst alle drie, ook zonder tegenspraak

Dit is de belangrijkste praktische betekenis van het artikel. Het bestuursorgaan moet de beschikking door de bestuursrechter laten bekrachtigen (artikel 16.93 Ow). De rechtbank wijst dat verzoek in ieder geval af als het onteigeningsbelang, de noodzaak of de urgentie ontbreekt, en ook als de beschikking niet volgens de vormvoorschriften is voorbereid (artikel 16.107 Ow). Die toets vindt plaats ongeacht of iemand bedenkingen heeft ingebracht. Een eigenaar die zwijgt, staat dus niet met leeg hand: de drie criteria worden hoe dan ook onderzocht.

Een voorbeeld. Een gemeente wil een binnenterrein herontwikkelen tot buurtpark, heeft het omgevingsplan daarop aangepast en wijst een bedrijfsperceel aan. Het belang is er. Maar met de eigenaar is nooit serieus over verkoop gesproken, en de aanleg staat pas over acht jaar in de begroting. Dan stranden de noodzaak en de urgentie, hoe aantrekkelijk het park ook is.

In de praktijk

• Voor de eigenaar: toets de beschikking langs alle drie de criteria afzonderlijk, en breng uw bedenkingen binnen de termijn in bij de rechtbank (artikel 16.97 Ow en artikel 16.98 Ow).
• Voor het bevoegd gezag: onderbouw de drie criteria apart en met stukken; een onderbouwing die het belang uitvoerig beschrijft maar over het overleg en de planning zwijgt, is niet af.
• Voor de belanghebbende: breng uw bezwaren al bij de rechtbank in, want wie zonder goede reden geen bedenkingen heeft ingebracht, kan daarna geen hoger beroep instellen (artikel 16.118 Ow).

Na een bekrachtigde en onherroepelijke beschikking volgen de schadeloosstellingsprocedure (artikel 11.14 Ow) en de onteigeningsakte (artikel 11.16 Ow). De buitengrens van de bevoegdheid staat in artikel 11.1 Ow.