Artikel 11.4 Ow: Welk bestuursorgaan mag onteigenen?

Een onteigeningsbeschikking kan van vier bestuursorganen komen: de gemeenteraad, provinciale staten, het algemeen bestuur van het waterschap en de minister die het aangaat. Bij de drie decentrale organen bepaalt de ligging van de onroerende zaak welk orgaan het is: de raad van de gemeente waarin de zaak ligt, de staten van de provincie waarin de zaak ligt, het algemeen bestuur van het waterschap waarin de zaak ligt.

Opvallend is welke organen dat zijn. Niet het college van burgemeester en wethouders, niet gedeputeerde staten en niet het dagelijks bestuur van het waterschap, maar de volksvertegenwoordigende en algemene besturen. Een besluit om iemands eigendom af te nemen is daarmee een besluit van de raad, de staten of het algemeen bestuur zelf.

De grens voor het waterschap

Het algemeen bestuur van een waterschap mag alleen onteigenen met het oog op de taken van artikel 2.17, eerste lid, aanhef en onder a, Ow: het beheer van watersystemen en het waterketenbeheer. Voor andere doelen heeft een waterschap deze bevoegdheid niet.

De grens voor provincie en Rijk

Provinciale staten kunnen een beschikking geven als het onteigeningsbelang een provinciaal belang betreft, of als het doelmatig is dat de provincie het doet. Voor de minister geldt dezelfde opbouw met een nationaal belang. Dat tweede been, de doelmatigheid, maakt het mogelijk dat een hoger bestuursorgaan optreedt waar dat praktischer is, bijvoorbeeld bij een project dat door veel gemeenten heen loopt en waarbij een gespreide besluitvorming de uitvoering zou ophouden.

Als de zaak in meer dan een rechtsgebied ligt

De wet knoopt de bevoegdheid aan de ligging van de onroerende zaak. Ligt een perceel op de grens van twee gemeenten, dan kan dat betekenen dat beide raden over hun deel besluiten. Voor de rechterlijke fase is dat anders opgelost: liggen de aangewezen zaken in het gebied van meer dan een rechtbank, dan beslist de rechtbank in het rechtsgebied waar het bestuursorgaan zijn zetel heeft (artikel 16.94 Ow).

Een voorbeeld. Een waterschap versterkt een regionale kering en heeft daarvoor achtertuinstroken van tien woningen nodig. Het algemeen bestuur kan de beschikking geven, want het gaat om beheer van een watersysteem. Zou hetzelfde waterschap grond willen voor een recreatief fietspad zonder waterstaatkundige functie, dan ontbreekt die bevoegdheid.

In de praktijk

• Voor de eigenaar: controleer of het juiste orgaan heeft besloten en of de onderbouwing van het provinciaal of nationaal belang stand houdt; de bevoegdheid is een van de punten die in de bekrachtigingsprocedure aan de orde kunnen komen.
• Voor het bevoegd gezag: leg bij een provinciale of ministeriële beschikking uitdrukkelijk vast waarom het belang provinciaal of nationaal is, of waarom optreden op dat niveau doelmatig is.

Het orgaan dat de beschikking geeft, is niet noodzakelijk de partij op wiens naam wordt onteigend; dat is de onteigenaar van artikel 11.2 Ow. Datzelfde orgaan moet de bestuursrechter vervolgens om bekrachtiging vragen (artikel 16.93 Ow), en het is ook het bevoegd gezag dat op verzoek het overblijvende opneemt (artikel 11.3 Ow).