Artikel 11.2 Ow: Op wiens naam wordt onteigend?

Onteigening gebeurt altijd op naam van iemand: de onteigenaar. Dat is de partij die de eigendom verkrijgt, die de schadeloosstelling betaalt en die de stappen na de beschikking in gang zet. Dit artikel somt op wie die rol kan hebben.

Onteigenaar kunnen zijn: een gemeente, een waterschap, een provincie en de Staat. Daarnaast kan een andere rechtspersoon met volledige rechtsbevoegdheid onteigenaar zijn, maar alleen als het hem is toegestaan de beoogde vorm van ontwikkeling, gebruik of beheer van de fysieke leefomgeving te verwezenlijken. Een vennootschap, stichting of vereniging kan dus onteigenaar zijn; een rechtspersoon die geen volledige rechtsbevoegdheid heeft, valt af. Een natuurlijke persoon komt in de opsomming niet voor en kan dus geen onteigenaar zijn.

Onteigenaar en bevoegd gezag zijn niet hetzelfde

Dit is het punt waarop in de praktijk het meest wordt misgelezen. De onteigeningsbeschikking wordt gegeven door een bestuursorgaan uit artikel 11.4 Ow: de gemeenteraad, het algemeen bestuur van het waterschap, provinciale staten of de minister. De onteigenaar is de partij op wiens naam wordt onteigend. Vaak zijn dat dezelfde overheid, maar dat hoeft niet: de gemeenteraad kan een beschikking geven waarbij een andere rechtspersoon de onteigenaar is.

Wat de onteigenaar in de wet moet doen

De wet legt de onteigenaar een eigen rij verplichtingen op. Hij moet een redelijke poging tot minnelijke verwerving hebben gedaan, anders ontbreekt de noodzaak (artikel 11.7 Ow). Hij vraagt de rechtbank de schadeloosstelling vast te stellen (artikel 11.14 Ow) en verliest de beschikking als hij dat te laat doet (artikel 11.12 Ow). Hij vraagt de notaris de akte te verlijden (artikel 11.15 Ow), ondertekent die akte (artikel 11.17 Ow), kan de voorzieningenrechter om inbezitstelling vragen (artikel 11.20 Ow) en moet teruglevering aanbieden als het doel niet wordt verwezenlijkt (artikel 11.21 Ow).

Een voorbeeld. Een gemeente wil een verouderd havengebied laten omvormen tot woonwijk en heeft daarvoor het omgevingsplan gewijzigd. Een woningcorporatie gaat het bouwen en wordt in de beschikking als onteigenaar opgenomen. De gemeenteraad geeft de beschikking, maar de corporatie voert het minnelijk overleg, betaalt de schadeloosstelling en verkrijgt de percelen.

In de praktijk

• Voor de eigenaar: ga na wie in de beschikking als onteigenaar staat; met die partij onderhandelt u over de prijs en die partij spreekt u later aan op teruglevering.
• Voor de onteigenaar: leg bij een private rechtspersoon vast waaruit blijkt dat hij de beoogde ontwikkeling mag verwezenlijken, want dat is een wettelijke voorwaarde.

Of in een concreet geval onteigend kan worden, hangt niet van dit artikel af maar van de criteria in artikel 11.5 Ow en van de besluiten in artikel 11.6 Ow. Welk bestuursorgaan de beschikking mag geven, staat in artikel 11.4 Ow.