Artikel 11.1 Ow: Wanneer mag de overheid grond onteigenen?

Onteigening is het zwaarste middel dat een overheid tegen een eigenaar kan inzetten: de eigendom gaat over, ook als de eigenaar niet wil verkopen. Dit artikel zet daar de buitengrens. Onteigenen op grond van dit hoofdstuk kan alleen in het algemeen belang van het ontwikkelen, gebruiken of beheren van de fysieke leefomgeving.

Daarmee staat de doelbinding meteen vast. Een onteigening moet terug te voeren zijn op een ruimtelijke of fysieke opgave: een weg, een dijkversterking, een woningbouwlocatie, de herinrichting van een verouderd bedrijventerrein. Wie de grond om een andere reden wil hebben, bijvoorbeeld omdat de prijs gunstig is of omdat het overleg met de eigenaar moeizaam loopt, vindt in dit hoofdstuk geen bevoegdheid.

De grondwettelijke basis

Artikel 14 Grondwet laat onteigening alleen toe in het algemeen belang en tegen vooraf verzekerde schadeloosstelling, volgens regels die bij of krachtens de wet zijn gesteld. Dit artikel vult die eis in voor de fysieke leefomgeving. De schadeloosstelling zelf staat niet in dit hoofdstuk maar in afdeling 15.3 Ow: het recht erop in artikel 15.17 Ow, de omvang in artikel 15.18 Ow.

Wat er op 1 januari 2024 veranderde

Tot die datum liep onteigening via de Onteigeningswet: een koninklijk besluit, gevolgd door een dagvaarding bij de civiele rechter, die het onteigeningsvonnis wees. Sinds dit hoofdstuk geldt, is die route vervangen. Een bestuursorgaan geeft een onteigeningsbeschikking (artikel 11.4 Ow), de bestuursrechter bekrachtigt die op verzoek van dat bestuursorgaan (artikel 16.93 Ow), en de eigendom gaat pas over door inschrijving van de onteigeningsakte in de openbare registers (artikel 11.18 Ow). Over de schadeloosstelling beslist de rechtbank in een eigen procedure.

Drie stappen, niet een

Het helpt die drie stappen scherp te onderscheiden. De onteigeningsbeschikking wijst de zaken aan en bevat het besluit om te onteigenen. De bekrachtiging is de rechterlijke toets; pas als de uitspraak ter inzage is gelegd, treedt de beschikking in werking (artikel 16.33e Ow). De inschrijving van de onteigeningsakte is de stap waarmee de eigendom overgaat. Vóór die inschrijving is de eigenaar nog eigenaar.

Een voorbeeld. Een gemeente wil een rotonde aanleggen op een kruising waar het regelmatig misgaat. Voor de zuidelijke tak is een strook van een bedrijfsperceel nodig, en de eigenaar wil niet verkopen. Omdat de rotonde in het omgevingsplan is opgenomen en de verkeersveiligheid een belang van de fysieke leefomgeving is, kan de gemeente de route van dit hoofdstuk opgaan.

In de praktijk

• Voor de eigenaar: kijk in de stukken welk doel het bestuursorgaan noemt en of dat doel werkelijk over de fysieke leefomgeving gaat.
• Voor de onteigenaar: leg vast op welk ruimtelijk besluit de onteigening rust; zonder zo'n besluit is er geen onteigeningsbelang.

Dit artikel geeft alleen de buitengrens. De inhoudelijke eisen staan in artikel 11.5 Ow, dat een onteigeningsbelang, noodzaak en urgentie verlangt, en in artikel 11.6 Ow, dat opsomt welke besluiten een onteigeningsbelang kunnen opleveren.