Artikel 10.19 Ow: Archeologisch onderzoek op uw terrein

Archeologie zit in de grond en is niet te verplaatsen. Wie onderzoek wil doen naar wat er in een terrein zit, moet dus naar dat terrein toe. Dit artikel maakt het mogelijk de rechthebbende te verplichten te dulden dat zijn terrein wordt betreden, dat er metingen worden verricht en dat er wordt opgegraven.

Er zijn twee bevoegde bestuursorganen, elk met een eigen reden. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kan de gedoogplicht opleggen in het belang van een archeologisch onderzoek. Daarnaast kan het bestuursorgaan dat een omgevingsplan of een omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit voorbereidt of uitvoert dat doen, maar alleen voor zover het onderzoek dáárvoor dient. Dat tweede spoor is in de praktijk het meest voorkomende: een gemeente die bouwplannen mogelijk maakt en eerst wil weten wat er in de bodem zit.

Wat u moet dulden

Drie handelingen: het betreden van het terrein, het daarop verrichten van metingen, en het daarin doen van opgravingen. Dat laatste is ingrijpend — er gaat grond uit en er komt grond terug — en dat is precies waarom hiervoor een beschikking nodig is en niet kan worden volstaan met een plicht die rechtstreeks uit de wet volgt.

Waarom de onteigeningstoets hier niet geldt

Het derde lid zet de vierde voorwaarde van artikel 10.11 Ow buiten werking: of uw belangen redelijkerwijs onteigening vorderen, hoeft niet te worden getoetst. De reden is eenvoudig. Onteigenen voor archeologisch onderzoek kan niet; de grondslagen van hoofdstuk 11 bieden daarvoor geen ruimte. Een toets die uitmondt in een middel dat niet bestaat, heeft geen zin. De andere drie voorwaarden van artikel 10.11 Ow blijven wel volledig gelden, dus ook de eis van een redelijke poging tot schriftelijke overeenstemming en de eis dat u niet meer wordt belemmerd dan nodig.

Haast

Archeologisch onderzoek is niet altijd te plannen. Bij een vondst die bij graafwerk tevoorschijn komt, moet soms binnen een dag worden gehandeld om nog iets te kunnen vaststellen. Voor archeologische toevalsvondsten kent de wet daarom een eigen regeling in artikel 19.9 Ow, naast deze gedoogplicht.

Een voorbeeld. Een gemeente bereidt een wijziging van het omgevingsplan voor die woningbouw op een weiland mogelijk maakt. Uit een bureauonderzoek blijkt dat er een middeleeuwse nederzetting kan liggen. De eigenaar wil geen proefsleuven in het voorjaar, omdat het land dan net is ingezaaid. Het overleg loopt vast op de planning; de gemeente kan dan een gedoogplicht opleggen, maar moet bij de keuze van de periode wel meewegen wat hem het minst schaadt.

In de praktijk

• Voor de rechthebbende: maak afspraken over het terugbrengen van de grond in lagen, over het herstel van drainage en over de periode van het jaar, en laat die als voorschrift in de beschikking opnemen.
• Voor het bevoegd gezag: onderbouw bij het tweede lid concreet welk omgevingsplan of welke omgevingsvergunning het onderzoek dient; buiten dat verband bestaat de bevoegdheid niet.

Rondom een terrein waar wordt opgegraven kan op grond van artikel 10.22 Ow derde lid een gebied worden vastgesteld waarin bepaalde activiteiten alleen met toestemming mogen. Een verzoek tot verplaatsing op grond van artikel 10.23 Ow heeft hier weinig kans, omdat het onderzoek aan de plek vastzit. Uw schade wordt vergoed via hoofdstuk 15, met name artikel 15.12 Ow en artikel 15.14 Ow.